યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.78-2

અષ્ટસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં બહૂનિ વર્ષાણિ મિથુનં નિર્ભરસ્પૃહમ્ ।
રેમે યૌવનલીલાભિરમન્દાભિર્દિને દિને

અથ યાતેષુ બહુષુ વર્ષેષ્વાવૃત્તિશાલિષુ ।
શનૈર્ગલિતતારુણ્યે ભિન્નકુમ્ભાદિવામ્ભસિ

તરઙ્ગનિકરાકારભઙ્ગુરવ્યવહારિણિ ।
પાતઃ પક્વફલસ્યેવ મરણં દુર્નિવારણમ્

હિમાશનિરિવામ્ભોજે જરા નિપતનોન્મુખી ।
આયુર્ગલત્યવિરતં જલં કરતલાદિવ

પ્રાવૃષીવ લતાતુમ્બી તૃષ્ણૈકા દીર્ઘતાં ગતા ।
શૈલનદ્યા રય ઇવ સંપ્રયાત્યેવ યૌવનમ્

ઇન્દ્રજાલમિવાસત્યં જીવનં જીર્ણસંસ્થિતિ ।
સુખાનિ પ્રપલાયન્તે શરા ઇવ ધનુશ્ચ્યુતાઃ

પતન્તિ ચેતો દુઃખાનિ તૃષ્ણા ગૃધ્ર ઇવામિષમ્ ।
બુદ્બુદઃ પ્રાવૃષીવાપ્સુ શરીરં ક્ષણભઙ્ગુરમ્

રમ્ભાગર્ભ ઇવાસારો વ્યવહારો વિચારગઃ ।
સત્વરં યુવતા યાતિ કાન્તેવાપ્રિયકામિનઃ

બલાદરતિરાયાતા વૈરસ્યમિવ પાદપમ્ ।
તદિહ સ્યાચ્છુભાકારં સ્થિરં કિમતિશોભનમ્

યદાસાદ્ય પુનશ્ચેતો દશાસુ ન વિદૂયતે ।
ઇતિ નિર્ણીય યુગ્મં તત્સંસારવ્યાધિભેષજમ્

ચિરં વિચારયામાસ શાસ્ત્રમધ્યાત્મસંમતમ્ ।
આત્મજ્ઞાનૈકમાત્રેણ સંસૃત્યાખ્યા વિષૂચિકા

સંશામ્યતીતિ નિશ્ચિત્ય તાવાસ્તાં તત્પરાયણૌ ।
તચ્ચિત્તૌ તદ્ગતપ્રાણૌ તન્નિષ્ઠૌ તદ્વિદાશ્રયૌ

તદા તદર્ચનપરૌ તદીહૌ તૌ વિરેજતુઃ ।
તત્રૈવાતિઘનાભ્યાસૌ બોધયન્તૌ પરસ્પરમ્

તત્પ્રીતૌ તત્સમારમ્ભાવન્યોન્યં તૌ બભૂવતુઃ ।
અથ સાવિરતં રામ રમણીયપદક્રમાન્

શ્રુત્વાધ્યાત્મવિદાં વક્રાચ્છાસ્ત્રાર્થાંસ્તારણક્ષમાન્ ।
ઇત્થં વિચારયામાસ સ્વમાત્માનમહર્નિશમ્

અવ્યાપૃતા વ્યાપૃતા વા ધિયા ધવલયેદ્ધયા ।
પ્રેક્ષે તાવત્સ્વમાત્માનં કિમહં સ્યામિતિ સ્વયમ્

કસ્યાયમાગતો મોહઃ કથમભ્યુત્થિતઃ ક્વ વા ।
દેહસ્તાવજ્જડો મૂઢો નાહમિત્યેવ નિશ્ચયઃ

આબાલમેતત્સંસિદ્ધં મતૌ ચૈવાનુભૂયતે ।
કર્મેન્દ્રિયગણશ્ચાસ્માદભિન્નાવયવાત્મકઃ

અવયવાવયવિનોર્ન ભેદો જડ એવ ચ ।
બુદ્ધીન્દ્રિયગણોઽપ્યેવં જડ એવેતિ દૃશ્યતે

પ્રેર્યતે મનસા યસ્માદ્યષ્ટ્યેવ ભુવિ લોષ્ટકઃ ।
મનશ્ચૈવ જડં મન્યે સંકલ્પાત્મકશક્તિ યત્

ક્ષેપણૈરિવ પાષાણઃ પ્રેર્યતે બુદ્ધિનિશ્ચયૈઃ ।
બુદ્ધિર્નિશ્ચયરૂપૈવં જડા સત્તૈવ નિશ્ચયઃ

ખાતેનેવ સરિન્નૂનં સાઽહંકારેણ વાહ્યતે ।
અહંકારોઽપિ નિઃસારો જડ એવ શવાત્મકઃ

જીવેન જન્યતે યક્ષો બાલેનેવ ભ્રમાત્મકઃ ।
જીવશ્ચ ચેતનાકાશો વાતાત્મા હૃદયે સ્થિતઃ

સુકુમારોઽન્તરન્યેન કેનાપિ પરિજીવતિ ।
અહો નુ જ્ઞાતમેતેન ચેત્યોલ્લેખકલઙ્કિના

જીવો જીવતિ જીર્ણેન ચિદ્રૂપેણાત્મરૂપિણા ।
ચેત્યભ્રમવતા જીવશ્ચિદ્રૂપેણૈવ જીવતિ

આમોદઃ પવનેનેવ ખાતેનેવ સરિદ્રયઃ ।
અસત્યજડચેત્યાંશચયનાચ્ચિદ્વપુર્જડમ્

મહાજલગતો હ્યગ્નિરિવ રૂપં સ્વમુજ્ઝતિ ।
સદ્વાસદ્વા યદાભાતિ ચિત્સમાધૌ સતિ સ્વતઃ

સ્વરૂપમલમુત્સૃજ્ય તદેવ ભવતિ ક્ષણાત્ ।
એવં ચિદ્રૂપમપ્યેતચ્ચેત્યોન્મુખતયા સ્વયમ્

જડં શૂન્યમસત્કલ્પં ચૈતન્યેન પ્રબોધ્યતે ।
ઇતિ સંચિન્ત્ય ચૂડાલા કેનૈષા ચિત્પ્રચેતની

ઇતિ સંચિન્તયામાસ ચિરાયેત્થં વ્યબુધ્યત ।
અહો નુ ચિરકાલેન જ્ઞાતં જ્ઞેયમનામયમ્

યદ્વૈ વિજ્ઞેયતાં કૃત્વા ન કશ્ચિદ્ધીયતે પુનઃ ।
એતે હિ ચિદ્વિલાસાન્તા મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાદયઃ

અસન્તઃ સર્વ એવાહો દ્વિતીયેન્દુપદસ્થિતાઃ ।
મહાચિદેકૈવાસ્તીહ મહાસત્તેતિ યોચ્યતે

નિષ્કલઙ્કા સમા શુદ્ધા નિરહંકારરૂપિણી ।
શુદ્ધસંવેદનાકારા શિવં સન્માત્રમચ્યુતમ્

સકૃદ્વિભાતા વિમલા નિત્યોદયવતી સદા ।
સા બ્રહ્મપરમાત્માદિનામભિઃ પરિગીયતે

ચેત્યચેતનચિત્તાદિ નાસ્યા ભિન્નં ન માનતઃ ।
તયૈષા ચૈત્યતે ચિચ્છ્રીઃ સૈષાદ્યા ચિદિતિ સ્મૃતા

અચેત્યં યદિદં ચિત્ત્વં તત્તસ્યા રૂપમક્ષતમ્ ।
મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાદ્યર્થરૂપૈઃ સૈવ વિજૃમ્ભતે

તરઙ્ગકણકલ્લોલકલનેયં ચિદાત્મનિ ।
જગદ્રૂપપદાર્થાનાં સત્તા સ્ફુરતિ માતરિ

યદિદં તત્પરં રૂપં તસ્યાઃ ખલુ મહાચિતેઃ ।
શુદ્ધચિન્મણિવત્સા હિ સેયં સમસમોદિતા

અનન્યયૈવ યા શત્તયા જગજ્જૃમ્ભિકયા સ્થિતા ।
સત્તા માયાતિરેકેણ નાન્યા સંભવતીહ હિ

વિચિત્રતેવ ભાણ્ડાનાં નનુ હેમતયા યથા ।
સા તથોદેતિ તદ્રૂપમાત્માનં ચેતતિ સ્વયમ્

સ્વચિત્તેન દ્રવત્વેન તરઙ્ગાદિત્વમમ્બુષુ ।
મહાચિતૌ જગચ્ચિત્તાદુદેતીવાનુદેત્યપિ

તદાત્મૈવ યથા યાતો રૂપવાન્ જલધૌ દ્રવાત્ ।
એવં ચિન્માત્રમેવાહમનહંભાવમાતતમ્

ન તસ્ય જન્મમરણે ન તસ્ય સદસદ્ગતી ।
ન નાશઃ સંભવત્યસ્ય ચિન્માત્રનભસઃ ક્વચિત્

અચ્છેદ્યોઽયમદાહ્યોઽયં ચિદાદિત્યોઽતિનિર્મલઃ ।
આહો નુ ચિરકાલેન શાન્તાસ્મિ પરિનિર્વૃતા

નિર્વામિ ભ્રમનિર્મુક્તમાસે નિર્મન્દરાબ્ધિવત્ ।
અસદાભાસમત્યચ્છમનન્તમજમચ્યુતમ્

આત્માકાશમનાબાધમમલં પરમં ચિરમ્ ।
અનન્તમિદમાકાશં ફલૌઘાશ્ચાફલાદિકાઃ

સુરાસુરયુતં વિશ્વમેતન્મયમકૃત્રિમમ્ ।
પુંસ્ત્વકર્મમયી સેના સર્વં મૃન્માત્રકં યથા

દ્રષ્ટૃદૃશ્યમયી સત્તા ચિન્માત્રૈક્યમયી તથા ।
ઇદમૈક્યમિદં દ્વિત્વમહં નાહમિતીતિ ચ

ક ઇવ ભ્રમસંમોહઃ કથં કસ્ય કુતઃ ક્વ વા ।
સ્વમનન્તમનાયાસમુપશાન્તાસ્મિ સંસ્થિતા

નિર્વાણપરિનિર્વાણા ગતમાસે ગતજ્વરમ્ ।
અચેતનં ચેતન વા યોઽયમાભાતિ ચેતતિ

ભાસમાનાત્મ તદ્રૂપં ખં મહાચિતિ સંસ્થિતમ્ ।
નેદં નાહં ન ચાન્યચ્ચ ન ભાવાભાવસંભવઃ ।
શાન્તં સર્વં નિરાલમ્બં કેવલં સંસ્થિતં પરમ્

ઇત્થંવિચારણપરા પરમપ્રબોધા-
દ્બુદ્ધ્વા યથાસ્થિતમિદં પરમાત્મતત્ત્વમ્ ।
સંશાન્તરાગભયમોહતમોવિલાસા
શાન્તા બભૂવ શરદમ્બરલેખિકેવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂર્વાર્ધે ચૂડાલાપ્રબોધો નામાષ્ટસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ