Yoga Vasistha · Chapter 6.73

trisaptatitamaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
bandhamokṣajagadbuddhirna śūnyā nāpi sanmayī /
nāstameti na codeti kimapyādyamasau kila

upadiṣṭamidaṃ brahmaṃstvayā buddhamalaṃ mayā /
bhūyaḥ kathaya tṛptirhi śrṛṇvato nāsti me'mṛtam

sargādisaṃbhramadṛśaḥ śūnyatādidṛśastathā /
na kāścana vibho satyā asatyāśca na kāścana

evaṃsthite tu yatsatyaṃ tatsarvaṃ buddhavānaham /
tathāpi bhūyobodhāya sargānubhava ucyatām

śrīvasiṣṭha uvāca /
yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṅgamam /
sarvaṃ sarvaprakārāḍhyaṃ deśakālakriyādimat

tasya nāśe mahānāśe mahāpralayanāmani /
brahmopendramarudrudramahendrapariṇāmini

śiṣyate śāntamatyacchaṃ kimapyajamanādi sat /
yato vāco nivartante kimanyadavagamyate

sarṣapāpekṣayā meruryathātivitatākṛtiḥ /
tathākāśamapi sthūlaṃ śūnyaṃ sadyadapekṣayā

śailendrāpekṣayā sūkṣmā yatheme trasareṇavaḥ /
tathā sūkṣmataraṃ sthūlaṃ brahmāṇḍaṃ yadapekṣayā

amānakalite saumye kāle pariṇate ciram /
śānte tasminpare vyomanyādye hyanubhavātmani

asaṃkalpo mahāśānto dikkālairamitākṛtiḥ /
antarmahāṃścidākāśo vettīva paramāṇutām

asatyāmeva tāmantarbhāvayansvapnavatsvataḥ /
tataḥ sa brahmaśabdārthaṃ vetti cidrūpatāṃ tatām

cidbhāvo'nubhavatyantaścittvāccidaṇutāṃ nijām /
tāmeva paśyatīvātha tato draṣṭeva tiṣṭhati

yathā svapne mṛtaṃ paśyatyeka evātmanātmani /
mṛta eva mṛterdraṣṭā tathā cidaṇurātmani

tataścidbhāva eṣo'ntareka eva dvitāmiva /
paśyansvarūpa evāste draṣṭṛdṛśyamiva sthitaḥ

cidbhāvaśūnya evātinirākāro'pyaṇuṃ tanum /
paśyandṛśyamivodeti draṣṭeva ca tadā dvitām

prakāśamaṇumātmānaṃ paśyaṃstadanubhāvataḥ /
ucchūnatāṃ cetayate bījamaṅkuratāmiva

deśakālakriyādravyadraṣṭṛdarśanadṛgdṛśaḥ /
arthāntarasvabhāvena tiṣṭhantyanuditābhidhāḥ

cidaṇuryatra bhāto'sau deśo mitimupāgataḥ /
yadā bhātastadā kālo yadbhānaṃ tatkriyā smṛtā

upalabdhaṃ vidurdravyaṃ draṣṭṛtāpyupalabdhatā /
ālokanaṃ darśanatā dṛgālokanakāraṇam

evamucchūnatā bhāti mitānantātha vā kramāt /
asatyaiva nabhasyeva nabhorūpaiva niṣkramā

cidaṇorbhāsanaṃ bhātaṃ tatpradeśena dehagam /
yena paśyati taccakṣuḥ saṃgraho'kṣadṛśāmiti

cidaṇupratibhāse'ntaḥ prathamaṃ nāmavarjitam /
tanmātraśabdameteṣāmetadākāśarūpi tat

cidaṇupratibhākāśapiṇḍa eva ghanasthitiḥ /
anusaṃdhānavivaśaścetatīndriyapañcakam

evaṃ cidaṇusaṃdhānaṃ dṛśyapoṣamupaityalam /
tadeva jñānamityuktaṃ buddhirityabhidhīyate

tato manastadārūḍhamahaṃkārapadaṃ gatam /
deśakālapariccheda ityaṅgīkṛta ātmanā

cidaṇorasya bhāvasya pratyagraṃ yatra vedanam /
sa tatrottarakālena pūrvābhikhyāṃ kariṣyati

anyasminnekadeśe sā ūrdhvābhikhyāṃ kariṣyati /
evaṃ digabhidhānādi kalpayiṣyati sa kramāt

deśakālakriyādravyaśabdānāmarthavedanam /
bhaviṣyati svayamasāvākāśaviśado'pi san

itthaṃ svānubhavenaiṣa vyomnaiva vyomarūpabhṛt /
ātivāhikanāmāntardehaḥ saṃpadyate citeḥ

eṣa eva ciraṃ kālaṃ tatra bhāvanayā tayā /
gṛhṇāti niścayaṃ pūrṇamādhibhautikamātmanaḥ

vyomnā vyomnyeva racito nirmaleneti vibhramaḥ /
asatā satsamāstīrṇastāpanadyā jalaṃ yathā

saṃkalpanāmupādatte svadehe gaganākṛtiḥ /
śiraḥśabdārthadāṃ kāṃcitpādaśabdārthadāṃ kvacit

uraḥpārśvādiśabdārthamayīṃ kvacidanāvilām /
bhāvābhāvagrahotsargaśabdādyarthamayīmapi

niyatākārakalanāṃ deśakālādiyantritām /
viṣayonmukhatāṃ yātāmindriyavrātavedhitām

soṇuḥ paśyatyathākāramātmanaḥ svātmakalpitam /
hastapādādikalitaṃ cittādikalanānvitam

evaṃ saṃpadyate brahmā tathā saṃpadyate hariḥ /
evaṃ saṃpadyate rudra evaṃ saṃpadyate kṛmiḥ

na ca kiṃcana saṃpannaṃ yathāsthitamavasthitam /
śūnyaṃ śūnye vilasitaṃ jñaptirjñaptau vijṛmbhitā

pratikandaḥ śarīrāṇāṃ bījaṃ trailokyavīrudhām /
sargārgalaprado mukteḥ saṃsārāsāravāridaḥ

kāraṇaṃ sarvakāryāṇāṃ netā kālakriyādiṣu /
sarvādyaḥ puruṣaḥ svairamityanutthita utthitaḥ

nāsya bhūtamayo deho nāsyāsthīni śarīrake /
avaṣṭabdhumasau muṣṭyā śakyate na tu kenacit

tenābdhimeghasaṃgrāmasiṃhagarjorjitātmanā /
api suptanareṇeva nūnaṃ maunavatā sthitam

jāgrataḥ svapnasaṃdṛṣṭayoddhārabhaṭivedanam /
yathā smṛtigataṃ nāsanna sattadvadasau sthitaḥ

bahuyojanalakṣaughapramāṇo'pi bṛhadvapuḥ /
paramāṇvantare bhāti lomāntasthajagatrtrayaḥ

kulaśailaguṇaughātmā jagaddhandātmako'pi san /
kulāyaṃ dhānakāmātramapi no pūrayatyajaḥ

jagatkoṭiśatābhogavistīrṇo'pyaṇumātrakam /
vastuto vyāptavāneṣa na deśaṃ svapnaśailavat

svayaṃbhūreṣa kathito virāḍeṣa sa ucyate /
brahmāṇḍātmā jagaddeho vastutastu nabhomayaḥ

sanātana iti prokto rudra ityapi saṃjñitaḥ /
indropendramarunmeghaśailajālādidehakaḥ

tejoṇumātraṃ prathitaṃ cetitvātprathamaṃ vapuḥ /
krameṇa sphārasaṃvittirmahānahamiti sthitaḥ

spandasaṃvedanāttena spanda ityanubhūyate /
yaḥ sa evānilābhikhyo vātaskandhātmanā sthitaḥ

prāṇāpānaparispando vedanādanubhūyate /
tena yaḥ so'yamākāśe vātaskandha udāhṛtaḥ

cittādye kalpitāstena bāleneva piśācikāḥ /
tejaḥkaṇā asanto'pi ta ete dhiṣṇyatāṃ gatāḥ

prāṇāpānaparāvartadolā tadudaroditā /
vātaskandhābhidhāṃ dhatte jagattaddhṛdayaṃ mahat

praticchandaśarīrāṇāṃ prathamaṃ bījameṣa saḥ /
jagadgatānāṃ sarveṣāmākalpavyavahāriṇām

praticchandyādyadetasmādutthitā jagadātmanā /
dehāstadā yathā bāhyamantareṣāṃ tathā sthitam

citistasyādyabījasya pūrvameva yathoditā /
tathaivādyāpi jīve'ntastathodeti tadīhitā

śleṣmapittānilāstasya candrārkapavanāstrayaḥ /
grahā ṛkṣagaṇāstasya prāṇāṣṭhīvanasīkarāḥ

tasyāsthīnyadrijālāni medaso jātikā ghanāḥ /
śiraḥ pādau tvacaṃ dehānpaśyāmastasya no vayam

vapurvirājo jagadaṅga viddhi
saṃkalparūpasya hi kalpanātma /
ākāśaśailāvanisāgarādi
sarvaṃ cidākāśamataḥ praśāntam

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe pāṣāṇo० virāḍātmavarṇanaṃ nāma trisaptatitamaḥ sargaḥ