યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.73

ત્રિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બન્ધમોક્ષજગદ્બુદ્ધિર્ન શૂન્યા નાપિ સન્મયી ।
નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ કિમપ્યાદ્યમસૌ કિલ

ઉપદિષ્ટમિદં બ્રહ્મંસ્ત્વયા બુદ્ધમલં મયા ।
ભૂયઃ કથય તૃપ્તિર્હિ શ્રૃણ્વતો નાસ્તિ મેઽમૃતમ્

સર્ગાદિસંભ્રમદૃશઃ શૂન્યતાદિદૃશસ્તથા ।
ન કાશ્ચન વિભો સત્યા અસત્યાશ્ચ ન કાશ્ચન

એવંસ્થિતે તુ યત્સત્યં તત્સર્વં બુદ્ધવાનહમ્ ।
તથાપિ ભૂયોબોધાય સર્ગાનુભવ ઉચ્યતામ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યદિદં દૃશ્યતે કિંચિજ્જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
સર્વં સર્વપ્રકારાઢ્યં દેશકાલક્રિયાદિમત્

તસ્ય નાશે મહાનાશે મહાપ્રલયનામનિ ।
બ્રહ્મોપેન્દ્રમરુદ્રુદ્રમહેન્દ્રપરિણામિનિ

શિષ્યતે શાન્તમત્યચ્છં કિમપ્યજમનાદિ સત્ ।
યતો વાચો નિવર્તન્તે કિમન્યદવગમ્યતે

સર્ષપાપેક્ષયા મેરુર્યથાતિવિતતાકૃતિઃ ।
તથાકાશમપિ સ્થૂલં શૂન્યં સદ્યદપેક્ષયા

શૈલેન્દ્રાપેક્ષયા સૂક્ષ્મા યથેમે ત્રસરેણવઃ ।
તથા સૂક્ષ્મતરં સ્થૂલં બ્રહ્માણ્ડં યદપેક્ષયા

અમાનકલિતે સૌમ્યે કાલે પરિણતે ચિરમ્ ।
શાન્તે તસ્મિન્પરે વ્યોમન્યાદ્યે હ્યનુભવાત્મનિ

અસંકલ્પો મહાશાન્તો દિક્કાલૈરમિતાકૃતિઃ ।
અન્તર્મહાંશ્ચિદાકાશો વેત્તીવ પરમાણુતામ્

અસત્યામેવ તામન્તર્ભાવયન્સ્વપ્નવત્સ્વતઃ ।
તતઃ સ બ્રહ્મશબ્દાર્થં વેત્તિ ચિદ્રૂપતાં તતામ્

ચિદ્ભાવોઽનુભવત્યન્તશ્ચિત્ત્વાચ્ચિદણુતાં નિજામ્ ।
તામેવ પશ્યતીવાથ તતો દ્રષ્ટેવ તિષ્ઠતિ

યથા સ્વપ્ને મૃતં પશ્યત્યેક એવાત્મનાત્મનિ ।
મૃત એવ મૃતેર્દ્રષ્ટા તથા ચિદણુરાત્મનિ

તતશ્ચિદ્ભાવ એષોઽન્તરેક એવ દ્વિતામિવ ।
પશ્યન્સ્વરૂપ એવાસ્તે દ્રષ્ટૃદૃશ્યમિવ સ્થિતઃ

ચિદ્ભાવશૂન્ય એવાતિનિરાકારોઽપ્યણું તનુમ્ ।
પશ્યન્દૃશ્યમિવોદેતિ દ્રષ્ટેવ ચ તદા દ્વિતામ્

પ્રકાશમણુમાત્માનં પશ્યંસ્તદનુભાવતઃ ।
ઉચ્છૂનતાં ચેતયતે બીજમઙ્કુરતામિવ

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યદ્રષ્ટૃદર્શનદૃગ્દૃશઃ ।
અર્થાન્તરસ્વભાવેન તિષ્ઠન્ત્યનુદિતાભિધાઃ

ચિદણુર્યત્ર ભાતોઽસૌ દેશો મિતિમુપાગતઃ ।
યદા ભાતસ્તદા કાલો યદ્ભાનં તત્ક્રિયા સ્મૃતા

ઉપલબ્ધં વિદુર્દ્રવ્યં દ્રષ્ટૃતાપ્યુપલબ્ધતા ।
આલોકનં દર્શનતા દૃગાલોકનકારણમ્

એવમુચ્છૂનતા ભાતિ મિતાનન્તાથ વા ક્રમાત્ ।
અસત્યૈવ નભસ્યેવ નભોરૂપૈવ નિષ્ક્રમા

ચિદણોર્ભાસનં ભાતં તત્પ્રદેશેન દેહગમ્ ।
યેન પશ્યતિ તચ્ચક્ષુઃ સંગ્રહોઽક્ષદૃશામિતિ

ચિદણુપ્રતિભાસેઽન્તઃ પ્રથમં નામવર્જિતમ્ ।
તન્માત્રશબ્દમેતેષામેતદાકાશરૂપિ તત્

ચિદણુપ્રતિભાકાશપિણ્ડ એવ ઘનસ્થિતિઃ ।
અનુસંધાનવિવશશ્ચેતતીન્દ્રિયપઞ્ચકમ્

એવં ચિદણુસંધાનં દૃશ્યપોષમુપૈત્યલમ્ ।
તદેવ જ્ઞાનમિત્યુક્તં બુદ્ધિરિત્યભિધીયતે

તતો મનસ્તદારૂઢમહંકારપદં ગતમ્ ।
દેશકાલપરિચ્છેદ ઇત્યઙ્ગીકૃત આત્મના

ચિદણોરસ્ય ભાવસ્ય પ્રત્યગ્રં યત્ર વેદનમ્ ।
સ તત્રોત્તરકાલેન પૂર્વાભિખ્યાં કરિષ્યતિ

અન્યસ્મિન્નેકદેશે સા ઊર્ધ્વાભિખ્યાં કરિષ્યતિ ।
એવં દિગભિધાનાદિ કલ્પયિષ્યતિ સ ક્રમાત્

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યશબ્દાનામર્થવેદનમ્ ।
ભવિષ્યતિ સ્વયમસાવાકાશવિશદોઽપિ સન્

ઇત્થં સ્વાનુભવેનૈષ વ્યોમ્નૈવ વ્યોમરૂપભૃત્ ।
આતિવાહિકનામાન્તર્દેહઃ સંપદ્યતે ચિતેઃ

એષ એવ ચિરં કાલં તત્ર ભાવનયા તયા ।
ગૃહ્ણાતિ નિશ્ચયં પૂર્ણમાધિભૌતિકમાત્મનઃ

વ્યોમ્ના વ્યોમ્ન્યેવ રચિતો નિર્મલેનેતિ વિભ્રમઃ ।
અસતા સત્સમાસ્તીર્ણસ્તાપનદ્યા જલં યથા

સંકલ્પનામુપાદત્તે સ્વદેહે ગગનાકૃતિઃ ।
શિરઃશબ્દાર્થદાં કાંચિત્પાદશબ્દાર્થદાં ક્વચિત્

ઉરઃપાર્શ્વાદિશબ્દાર્થમયીં ક્વચિદનાવિલામ્ ।
ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગશબ્દાદ્યર્થમયીમપિ

નિયતાકારકલનાં દેશકાલાદિયન્ત્રિતામ્ ।
વિષયોન્મુખતાં યાતામિન્દ્રિયવ્રાતવેધિતામ્

સોણુઃ પશ્યત્યથાકારમાત્મનઃ સ્વાત્મકલ્પિતમ્ ।
હસ્તપાદાદિકલિતં ચિત્તાદિકલનાન્વિતમ્

એવં સંપદ્યતે બ્રહ્મા તથા સંપદ્યતે હરિઃ ।
એવં સંપદ્યતે રુદ્ર એવં સંપદ્યતે કૃમિઃ

ન ચ કિંચન સંપન્નં યથાસ્થિતમવસ્થિતમ્ ।
શૂન્યં શૂન્યે વિલસિતં જ્ઞપ્તિર્જ્ઞપ્તૌ વિજૃમ્ભિતા

પ્રતિકન્દઃ શરીરાણાં બીજં ત્રૈલોક્યવીરુધામ્ ।
સર્ગાર્ગલપ્રદો મુક્તેઃ સંસારાસારવારિદઃ

કારણં સર્વકાર્યાણાં નેતા કાલક્રિયાદિષુ ।
સર્વાદ્યઃ પુરુષઃ સ્વૈરમિત્યનુત્થિત ઉત્થિતઃ

નાસ્ય ભૂતમયો દેહો નાસ્યાસ્થીનિ શરીરકે ।
અવષ્ટબ્ધુમસૌ મુષ્ટ્યા શક્યતે ન તુ કેનચિત્

તેનાબ્ધિમેઘસંગ્રામસિંહગર્જોર્જિતાત્મના ।
અપિ સુપ્તનરેણેવ નૂનં મૌનવતા સ્થિતમ્

જાગ્રતઃ સ્વપ્નસંદૃષ્ટયોદ્ધારભટિવેદનમ્ ।
યથા સ્મૃતિગતં નાસન્ન સત્તદ્વદસૌ સ્થિતઃ

બહુયોજનલક્ષૌઘપ્રમાણોઽપિ બૃહદ્વપુઃ ।
પરમાણ્વન્તરે ભાતિ લોમાન્તસ્થજગત્ર્ત્રયઃ

કુલશૈલગુણૌઘાત્મા જગદ્ધન્દાત્મકોઽપિ સન્ ।
કુલાયં ધાનકામાત્રમપિ નો પૂરયત્યજઃ

જગત્કોટિશતાભોગવિસ્તીર્ણોઽપ્યણુમાત્રકમ્ ।
વસ્તુતો વ્યાપ્તવાનેષ ન દેશં સ્વપ્નશૈલવત્

સ્વયંભૂરેષ કથિતો વિરાડેષ સ ઉચ્યતે ।
બ્રહ્માણ્ડાત્મા જગદ્દેહો વસ્તુતસ્તુ નભોમયઃ

સનાતન ઇતિ પ્રોક્તો રુદ્ર ઇત્યપિ સંજ્ઞિતઃ ।
ઇન્દ્રોપેન્દ્રમરુન્મેઘશૈલજાલાદિદેહકઃ

તેજોણુમાત્રં પ્રથિતં ચેતિત્વાત્પ્રથમં વપુઃ ।
ક્રમેણ સ્ફારસંવિત્તિર્મહાનહમિતિ સ્થિતઃ

સ્પન્દસંવેદનાત્તેન સ્પન્દ ઇત્યનુભૂયતે ।
યઃ સ એવાનિલાભિખ્યો વાતસ્કન્ધાત્મના સ્થિતઃ

પ્રાણાપાનપરિસ્પન્દો વેદનાદનુભૂયતે ।
તેન યઃ સોઽયમાકાશે વાતસ્કન્ધ ઉદાહૃતઃ

ચિત્તાદ્યે કલ્પિતાસ્તેન બાલેનેવ પિશાચિકાઃ ।
તેજઃકણા અસન્તોઽપિ ત એતે ધિષ્ણ્યતાં ગતાઃ

પ્રાણાપાનપરાવર્તદોલા તદુદરોદિતા ।
વાતસ્કન્ધાભિધાં ધત્તે જગત્તદ્ધૃદયં મહત્

પ્રતિચ્છન્દશરીરાણાં પ્રથમં બીજમેષ સઃ ।
જગદ્ગતાનાં સર્વેષામાકલ્પવ્યવહારિણામ્

પ્રતિચ્છન્દ્યાદ્યદેતસ્માદુત્થિતા જગદાત્મના ।
દેહાસ્તદા યથા બાહ્યમન્તરેષાં તથા સ્થિતમ્

ચિતિસ્તસ્યાદ્યબીજસ્ય પૂર્વમેવ યથોદિતા ।
તથૈવાદ્યાપિ જીવેઽન્તસ્તથોદેતિ તદીહિતા

શ્લેષ્મપિત્તાનિલાસ્તસ્ય ચન્દ્રાર્કપવનાસ્ત્રયઃ ।
ગ્રહા ઋક્ષગણાસ્તસ્ય પ્રાણાષ્ઠીવનસીકરાઃ

તસ્યાસ્થીન્યદ્રિજાલાનિ મેદસો જાતિકા ઘનાઃ ।
શિરઃ પાદૌ ત્વચં દેહાન્પશ્યામસ્તસ્ય નો વયમ્

વપુર્વિરાજો જગદઙ્ગ વિદ્ધિ
સંકલ્પરૂપસ્ય હિ કલ્પનાત્મ ।
આકાશશૈલાવનિસાગરાદિ
સર્વં ચિદાકાશમતઃ પ્રશાન્તમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે પાષાણો૦ વિરાડાત્મવર્ણનં નામ ત્રિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ