Yoga Vasistha · Verses 6.63-2
triṣaṣṭitamaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
sa kadāciddadarśātha rudraṃ rudrapure khagaḥ /
vairiñcanalinīnālalīlālābhena līlayā
tatra buddhirabhūttasya rudro'hamiti niścitā /
pratibimbavadādarśe drāgityeva hi bimbitā
rudrabhūtavapustatra tanuṃ tatyāja tāmasau /
gandhaḥ pavanatāṃ gacchankusumastabakaṃ yathā
sa rudro rudrabhavane vijahāra yathecchayā /
taistaiḥ śivapurācārairgaṇakoṭigariṣṭhayā
rudrastvanuttamajñānavilāsaikatayā tayā /
svapnaśeṣaṃ ca vṛttāntamapaśyatprāktanaṃ dhiyā
nirāvaraṇavijñānavapuḥ sa bhagavāṃstadā /
uvāca svayamekānte svasvapnaśatavismitaḥ
aho tu citrā māyeyaṃ tatā viśvavimohinī /
asatyaivāpi sadrūpā marubhūmiṣu vārivat
iti prathamamājñātaṃ cidyo'haṃ cittatāṃ gataḥ /
sarvasaṃpannasarvajñagaganādivibhāvanāt
yadṛcchayā sthito jīvo bhūtatanmātrarañjitaḥ /
kasmiṃścidabhavatsarge bhikṣurakṣubhito'bhitaḥ
tenāvayavabandhena bahiḥ svairavihāriṇī /
līlā'vilulitākārā yadā ramyeti bhāvataḥ
sarvabhāvopamardena tadabhyāsavaśāttadā /
tāmeva so'nvabhūdbhikṣustyaktvānyaṃ mananodayam
camatkṛtiścetasi yā rūḍhā saiva vijṛmbhate /
vallī tyajati naidāghī pītamapyambu mādhavam
sa bhikṣurjīvaṭo bhūtvā janturjaraṭhavāsanaḥ /
teṣu deheṣu babhrāma randhreṣviva pipīlikā
ātmani dvijabhaktatvātso'paśyaddvijatāmatha /
bhāvābhāvaviparyāse balavāneva vardhate
sāmantatāmavāpāsau vipraḥ saṃtatacintitām /
sātatyena rasaḥ patiḥ phalatāmeti pādape
rājyārthaṃ dharmakāryāṇāṃ kartṛtvātso'bhavannṛpaḥ /
sakāmukatayā rājā surastrītvamavāpa ha
lolā locanalobhena sā mṛgī rasaśālinī /
babhūva vāsanāmohaścāho duḥkhāya jantuṣu
mṛgī sā bata cittasthā babhūva vipine latā /
avaśyaṃbhāvi lavanaṃ latikā'nubabhūva ha
antaḥsaṃjñācirābhyastaṃ bhramaratvamathātmani /
sā'paśyatsāvamardena tadā tadbhāvabhāvitā
savāraṇakhurakṣodamanubhūyātha bhāvitam /
bhūyobhūyaḥ prababhrāma mahāsaṃsṛtisaṃbhramān
saṃsāraśataparyante rudraḥ so'hamahaṃ sthitaḥ /
asminsaṃsārasaṃrambhe svamanomātrasaṃbhrame
evamatyantacitrāsu saṃsārāraṇyabhūmiṣu /
bahvīṣvahamatibhrāntastvaśūnyāsviva bhūriśaḥ
kasmiṃścidabhavaṃ sarge tvahaṃ jīvaṭanāmakaḥ /
kasmiṃścidbrāhmaṇaśreṣṭhaḥ kasmiṃścidvasudhādhipaḥ
haṃsaḥ padmavane bhūtvā vindhyakacche ca vāraṇaḥ /
hariṇo dehayantrādau daśāmahamimāṃ gataḥ
atra varṣasahasrāṇi caturyugaśatāni ca /
samatītānyanantāni dinartucaritāni ca
mama prathamameva prākcalitasya parātpadāt /
tattvajñānitayā rūḍho bhikṣutve yogyatākramaḥ
bhūyobhūyo'pyatikramya gataśca brahmahaṃsatām /
sa eva prāktano'bhyāsaḥ phalitaḥ saṃgamodayāt
dṛḍhābhyāso ya evāsya jīvasyodetyavighnataḥ /
so'tyantamarasenāpi tamevāśvanudhāvati
kākatālīyayogena kadācitsādhusaṃgamāt /
aśubho bhāvanābhyāso jīvasya vinivartate
saṃgatyadhigataṃ caiṣa kevalaṃ svodayaṃ prati /
prāktano vāsanābhyāso hāturudyamamīkṣate
yaccehābhyasyate'jasraṃ yacca dehāntare'pi ca /
jāgratsvapneṣvasadapi tatsadityanubhūyate
tattadarthakriyākāri duḥkhāya ca sukhāya ca /
udeti bhāvanaṃ tasmādbhāvanābhāvanaṃ jayaḥ
bhāvanaiva svamātmānaṃ deho'yamiti paśyati /
asattāmātravistāraṃ gulmakatvamivāṅkuraḥ
bhāvanā prekṣyamāṇaiṣā na kiṃcidiha śiṣyate /
na ca vidyata eveti tadbhrameṇālamastu naḥ
bhramasya jāgatasyāsya jātasyākāśavarṇavat /
asaṃvedanamātraikaṃ mārjanāyālamastu naḥ
asanmayīsvarūpaiṣā paraṃ sattaiva lālanī /
vartate cedvinodāya kiṃcitsā na kariṣyati
tattānsarvānsvasaṃsārānutthāyālokayāmyaham /
samyagālokadānena tebhya ekīkaromyaham
iti saṃcintya rudro'sau taṃ sargaṃ prajagāma ha /
yatra bhikṣurvihārasthaḥ suptaḥ śava iva sthitaḥ
bodhayitvātha taṃ bhikṣuṃ cetasā cetanena ca /
yojayāmāsa sasmāra bhikṣurapyātmano bhramam
rudramātmānamālokya jīvaṭādimayaṃ tathā /
bodhādavismayārho'pi sa bhikṣurvismayaṃ yayau
atha rudrastathā bhikṣurdvāvevotthāya jagmatuḥ /
kvāpi jīvaṭasaṃsāraṃ cidākāśaikakoṇagam
tatra tadbhavanaṃ gatvā taddvīpaṃ tacca maṇḍalam /
viṣayaṃ tatpuraṃ tacca taṃ ca pāṇāvasigraham
suptaṃ dadṛśaturnaṣṭasaṃjñaṃ jīvaṭakaṃ śavam /
sthāpayitvā vapurbhāvaṃ prabhāntaṃ bhavabhūmiṣu
taṃ prabodhya niyojyāśu cetasā cetanena ca /
ekarūpāstrirūpāste rudrajīvaṭabhikṣukāḥ
bodhavanto'pyabuddhābhā vismitā apyavismitāḥ /
babhustūṣṇīṃsthitāścitrakṛtākārā iva kṣaṇam
atha jagmuśca te sarve kvacidvyomani saṃsthitam /
viprasaṃsāramārabdhaṃ paribhūtasaghuṃghumam
te tatra bhuvanaṃ gatvā tadvīpaṃ tacca maṇḍalam /
viṣayaṃ tacca taṃ grāmaṃ prāpustaṃ brāhmaṇālayam
vipraṃ te dadṛśuḥ suptaṃ kalatravalitaṃ gṛhe /
kaṇṭhe gṛhītaṃ brāhmaṇyā bahirjīvamiva sthitam
taṃ prabodhya niyojyāśu cetasā cetanena ca /
tatsthāste bahavo'pyanye savismayavivismayāḥ
atha jagmuścidākāśakacitaṃ cetitaṃ citeḥ /
sāmantaṃ nṛpasaṃsāraṃ bhramaṇābhogasundaram
tataste bhuvanaṃ prāptāstaddvīpaṃ tacca maṇḍalam /
sāmantaṃ dadṛśurmattaṃ suptaṃ paryaṅkapaṅkaje
hemāvadātaṃ hemāṃgyā nihitaṃ kucakoṭare /
bhramaryevānvitaṃ padmakośasuptaṃ madhuvratam
kāntābhirabhyāvalitaṃ mañjarībhiriva drumam /
dīpajālakamadhyasthaṃ ratnaugha iva kāñcanam
taṃ prabodhya niyojyāśu cetasā cetanena ca /
tatsthāste bahavo'pyeke savismayavivismayāḥ
atha te rājasaṃsāraṃ jagmustatra vibodhya tam /
cetasaivamathānyāsu bhremuḥ saṃsārabhūmiṣu
prāpya tāṃ brahmahaṃsehāṃ rudratāṃ sarva eva te /
samājagmurvirejuśca rudrāṇāmuttamaṃ śatam
ekasaṃvidbhinnatanu citraceṣṭitaveṣṭitam /
ekarūpamanekābhaṃ rūpaṃ tatpārameśvaram
rudrāṇāṃ tacchatamatha nirāvaraṇacinmayam /
sarvasaṃsārasaṃbandhi sthitaṃ sarvajagatsthitam
śatarudraśatānīha santi rāma mahānti hi /
etadekādaśaṃ viddhi saṃsāraṃ pratisaṃsthitam
yo yo'bhitaḥ sa jīvasya saṃsāraḥ samudeti hi /
tatrāprabuddhā jīvaughāḥ paśyanti na parasparam
milanti hi manobuddhāstaraṅgā iva vāridhau /
aprabuddhāstu tanmātraniṣṭhā loṣṭavadāsthitāḥ
yathā dravatvādvīcyambu tvanyonyaṃ saṃmilatyalam /
tathā prabuddhā jīvaughā mithaścittvānmilantyalam
pratyekamudite caite saṃsāre jīvarāśayaḥ /
ciddhātoḥ sarvagatvena tvasatyāḥ satyavatsthitāḥ
yadyadākhanyate bhūmestattannāma yathā nabhaḥ /
sarvagāyāściteryadyaduhyate tattathaiva cit
sarvaprapañcabhūtāni yathānubhavasīha hi /
tatheha sarvabhūtātma cittvaṃ sarvatra vidyate
yacchālabhañjikā vṛkṣe śaile śvabhre gate'ntakam /
prekṣyate tadvadekātmā tathā citi jagatsthitam
avedane pare śuddhe vedanaṃ yajjagatsthitam /
akāraṇamacaitanyaṃ śūnyatvena yathā nabhaḥ
vidyate vedanaṃ dṛśyabandho mokṣastvavedanam /
yadeva ruciraṃ te syāttadevāśu dṛḍhīkuru
sargāsargau bandhamokṣau vedanāvedanātmakau /
abhinnau bodhanāccobhau yathecchasi tathā kuru
asaṃvittestu yannāsti tannāśe kā kadarthanā /
tūṣṇīṃbhāvena yatprāpyaṃ prāptamevāśu viddhi tat
yadvai vedanamātrātma tadaṃgāvedanakṣayam /
tadvedanaṃ vedanāyā yadiṣṭaṃ tatsamācaret
vīciryathāmbhasaḥ spando jagaccaiva tathā citau /
etāvanmātra evātra bhedo yadraghunandana
deśakālasvarūpeṣu satsu vīcyāditāmbhasi /
jagadādau tu deśādyā asanto jagatīkṣitāḥ
ābhāsvaraṃ trijagadityatibhāti bhāsva-
tsvaṃ vedanaṃ vidanameva citeḥ svarūpam /
vāci sthitaṃ bhavati caitadupoha bheda-
kliṣṭaṃ praśāntavacanastu śivaḥ parātmā
saṃvedanaṃ sarvaṃ itīha śabdā-
darthādabhinnau na kadācidetau /
vīcyambhasī dve iti nocitokti-
yasyājñatāyāṃ tvidameva yuktam
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī० de० mo० nirvāṇaprakaraṇe pū० jīvaṭopākhyāne svapnaśatarudrīyakathanaṃ nāma triṣaṣṭitamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0