યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.63-2

ત્રિષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સ કદાચિદ્દદર્શાથ રુદ્રં રુદ્રપુરે ખગઃ ।
વૈરિઞ્ચનલિનીનાલલીલાલાભેન લીલયા

તત્ર બુદ્ધિરભૂત્તસ્ય રુદ્રોઽહમિતિ નિશ્ચિતા ।
પ્રતિબિમ્બવદાદર્શે દ્રાગિત્યેવ હિ બિમ્બિતા

રુદ્રભૂતવપુસ્તત્ર તનું તત્યાજ તામસૌ ।
ગન્ધઃ પવનતાં ગચ્છન્કુસુમસ્તબકં યથા

સ રુદ્રો રુદ્રભવને વિજહાર યથેચ્છયા ।
તૈસ્તૈઃ શિવપુરાચારૈર્ગણકોટિગરિષ્ઠયા

રુદ્રસ્ત્વનુત્તમજ્ઞાનવિલાસૈકતયા તયા ।
સ્વપ્નશેષં ચ વૃત્તાન્તમપશ્યત્પ્રાક્તનં ધિયા

નિરાવરણવિજ્ઞાનવપુઃ સ ભગવાંસ્તદા ।
ઉવાચ સ્વયમેકાન્તે સ્વસ્વપ્નશતવિસ્મિતઃ

અહો તુ ચિત્રા માયેયં તતા વિશ્વવિમોહિની ।
અસત્યૈવાપિ સદ્રૂપા મરુભૂમિષુ વારિવત્

ઇતિ પ્રથમમાજ્ઞાતં ચિદ્યોઽહં ચિત્તતાં ગતઃ ।
સર્વસંપન્નસર્વજ્ઞગગનાદિવિભાવનાત્

યદૃચ્છયા સ્થિતો જીવો ભૂતતન્માત્રરઞ્જિતઃ ।
કસ્મિંશ્ચિદભવત્સર્ગે ભિક્ષુરક્ષુભિતોઽભિતઃ

તેનાવયવબન્ધેન બહિઃ સ્વૈરવિહારિણી ।
લીલાઽવિલુલિતાકારા યદા રમ્યેતિ ભાવતઃ

સર્વભાવોપમર્દેન તદભ્યાસવશાત્તદા ।
તામેવ સોઽન્વભૂદ્ભિક્ષુસ્ત્યક્ત્વાન્યં મનનોદયમ્

ચમત્કૃતિશ્ચેતસિ યા રૂઢા સૈવ વિજૃમ્ભતે ।
વલ્લી ત્યજતિ નૈદાઘી પીતમપ્યમ્બુ માધવમ્

સ ભિક્ષુર્જીવટો ભૂત્વા જન્તુર્જરઠવાસનઃ ।
તેષુ દેહેષુ બભ્રામ રન્ધ્રેષ્વિવ પિપીલિકા

આત્મનિ દ્વિજભક્તત્વાત્સોઽપશ્યદ્દ્વિજતામથ ।
ભાવાભાવવિપર્યાસે બલવાનેવ વર્ધતે

સામન્તતામવાપાસૌ વિપ્રઃ સંતતચિન્તિતામ્ ।
સાતત્યેન રસઃ પતિઃ ફલતામેતિ પાદપે

રાજ્યાર્થં ધર્મકાર્યાણાં કર્તૃત્વાત્સોઽભવન્નૃપઃ ।
સકામુકતયા રાજા સુરસ્ત્રીત્વમવાપ હ

લોલા લોચનલોભેન સા મૃગી રસશાલિની ।
બભૂવ વાસનામોહશ્ચાહો દુઃખાય જન્તુષુ

મૃગી સા બત ચિત્તસ્થા બભૂવ વિપિને લતા ।
અવશ્યંભાવિ લવનં લતિકાઽનુબભૂવ હ

અન્તઃસંજ્ઞાચિરાભ્યસ્તં ભ્રમરત્વમથાત્મનિ ।
સાઽપશ્યત્સાવમર્દેન તદા તદ્ભાવભાવિતા

સવારણખુરક્ષોદમનુભૂયાથ ભાવિતમ્ ।
ભૂયોભૂયઃ પ્રબભ્રામ મહાસંસૃતિસંભ્રમાન્

સંસારશતપર્યન્તે રુદ્રઃ સોઽહમહં સ્થિતઃ ।
અસ્મિન્સંસારસંરમ્ભે સ્વમનોમાત્રસંભ્રમે

એવમત્યન્તચિત્રાસુ સંસારારણ્યભૂમિષુ ।
બહ્વીષ્વહમતિભ્રાન્તસ્ત્વશૂન્યાસ્વિવ ભૂરિશઃ

કસ્મિંશ્ચિદભવં સર્ગે ત્વહં જીવટનામકઃ ।
કસ્મિંશ્ચિદ્બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠઃ કસ્મિંશ્ચિદ્વસુધાધિપઃ

હંસઃ પદ્મવને ભૂત્વા વિન્ધ્યકચ્છે ચ વારણઃ ।
હરિણો દેહયન્ત્રાદૌ દશામહમિમાં ગતઃ

અત્ર વર્ષસહસ્રાણિ ચતુર્યુગશતાનિ ચ ।
સમતીતાન્યનન્તાનિ દિનર્તુચરિતાનિ ચ

મમ પ્રથમમેવ પ્રાક્ચલિતસ્ય પરાત્પદાત્ ।
તત્ત્વજ્ઞાનિતયા રૂઢો ભિક્ષુત્વે યોગ્યતાક્રમઃ

ભૂયોભૂયોઽપ્યતિક્રમ્ય ગતશ્ચ બ્રહ્મહંસતામ્ ।
સ એવ પ્રાક્તનોઽભ્યાસઃ ફલિતઃ સંગમોદયાત્

દૃઢાભ્યાસો ય એવાસ્ય જીવસ્યોદેત્યવિઘ્નતઃ ।
સોઽત્યન્તમરસેનાપિ તમેવાશ્વનુધાવતિ

કાકતાલીયયોગેન કદાચિત્સાધુસંગમાત્ ।
અશુભો ભાવનાભ્યાસો જીવસ્ય વિનિવર્તતે

સંગત્યધિગતં ચૈષ કેવલં સ્વોદયં પ્રતિ ।
પ્રાક્તનો વાસનાભ્યાસો હાતુરુદ્યમમીક્ષતે

યચ્ચેહાભ્યસ્યતેઽજસ્રં યચ્ચ દેહાન્તરેઽપિ ચ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નેષ્વસદપિ તત્સદિત્યનુભૂયતે

તત્તદર્થક્રિયાકારિ દુઃખાય ચ સુખાય ચ ।
ઉદેતિ ભાવનં તસ્માદ્ભાવનાભાવનં જયઃ

ભાવનૈવ સ્વમાત્માનં દેહોઽયમિતિ પશ્યતિ ।
અસત્તામાત્રવિસ્તારં ગુલ્મકત્વમિવાઙ્કુરઃ

ભાવના પ્રેક્ષ્યમાણૈષા ન કિંચિદિહ શિષ્યતે ।
ન ચ વિદ્યત એવેતિ તદ્ભ્રમેણાલમસ્તુ નઃ

ભ્રમસ્ય જાગતસ્યાસ્ય જાતસ્યાકાશવર્ણવત્ ।
અસંવેદનમાત્રૈકં માર્જનાયાલમસ્તુ નઃ

અસન્મયીસ્વરૂપૈષા પરં સત્તૈવ લાલની ।
વર્તતે ચેદ્વિનોદાય કિંચિત્સા ન કરિષ્યતિ

તત્તાન્સર્વાન્સ્વસંસારાનુત્થાયાલોકયામ્યહમ્ ।
સમ્યગાલોકદાનેન તેભ્ય એકીકરોમ્યહમ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય રુદ્રોઽસૌ તં સર્ગં પ્રજગામ હ ।
યત્ર ભિક્ષુર્વિહારસ્થઃ સુપ્તઃ શવ ઇવ સ્થિતઃ

બોધયિત્વાથ તં ભિક્ષું ચેતસા ચેતનેન ચ ।
યોજયામાસ સસ્માર ભિક્ષુરપ્યાત્મનો ભ્રમમ્

રુદ્રમાત્માનમાલોક્ય જીવટાદિમયં તથા ।
બોધાદવિસ્મયાર્હોઽપિ સ ભિક્ષુર્વિસ્મયં યયૌ

અથ રુદ્રસ્તથા ભિક્ષુર્દ્વાવેવોત્થાય જગ્મતુઃ ।
ક્વાપિ જીવટસંસારં ચિદાકાશૈકકોણગમ્

તત્ર તદ્ભવનં ગત્વા તદ્દ્વીપં તચ્ચ મણ્ડલમ્ ।
વિષયં તત્પુરં તચ્ચ તં ચ પાણાવસિગ્રહમ્

સુપ્તં દદૃશતુર્નષ્ટસંજ્ઞં જીવટકં શવમ્ ।
સ્થાપયિત્વા વપુર્ભાવં પ્રભાન્તં ભવભૂમિષુ

તં પ્રબોધ્ય નિયોજ્યાશુ ચેતસા ચેતનેન ચ ।
એકરૂપાસ્ત્રિરૂપાસ્તે રુદ્રજીવટભિક્ષુકાઃ

બોધવન્તોઽપ્યબુદ્ધાભા વિસ્મિતા અપ્યવિસ્મિતાઃ ।
બભુસ્તૂષ્ણીંસ્થિતાશ્ચિત્રકૃતાકારા ઇવ ક્ષણમ્

અથ જગ્મુશ્ચ તે સર્વે ક્વચિદ્વ્યોમનિ સંસ્થિતમ્ ।
વિપ્રસંસારમારબ્ધં પરિભૂતસઘુંઘુમમ્

તે તત્ર ભુવનં ગત્વા તદ્વીપં તચ્ચ મણ્ડલમ્ ।
વિષયં તચ્ચ તં ગ્રામં પ્રાપુસ્તં બ્રાહ્મણાલયમ્

વિપ્રં તે દદૃશુઃ સુપ્તં કલત્રવલિતં ગૃહે ।
કણ્ઠે ગૃહીતં બ્રાહ્મણ્યા બહિર્જીવમિવ સ્થિતમ્

તં પ્રબોધ્ય નિયોજ્યાશુ ચેતસા ચેતનેન ચ ।
તત્સ્થાસ્તે બહવોઽપ્યન્યે સવિસ્મયવિવિસ્મયાઃ

અથ જગ્મુશ્ચિદાકાશકચિતં ચેતિતં ચિતેઃ ।
સામન્તં નૃપસંસારં ભ્રમણાભોગસુન્દરમ્

તતસ્તે ભુવનં પ્રાપ્તાસ્તદ્દ્વીપં તચ્ચ મણ્ડલમ્ ।
સામન્તં દદૃશુર્મત્તં સુપ્તં પર્યઙ્કપઙ્કજે

હેમાવદાતં હેમાંગ્યા નિહિતં કુચકોટરે ।
ભ્રમર્યેવાન્વિતં પદ્મકોશસુપ્તં મધુવ્રતમ્

કાન્તાભિરભ્યાવલિતં મઞ્જરીભિરિવ દ્રુમમ્ ।
દીપજાલકમધ્યસ્થં રત્નૌઘ ઇવ કાઞ્ચનમ્

તં પ્રબોધ્ય નિયોજ્યાશુ ચેતસા ચેતનેન ચ ।
તત્સ્થાસ્તે બહવોઽપ્યેકે સવિસ્મયવિવિસ્મયાઃ

અથ તે રાજસંસારં જગ્મુસ્તત્ર વિબોધ્ય તમ્ ।
ચેતસૈવમથાન્યાસુ ભ્રેમુઃ સંસારભૂમિષુ

પ્રાપ્ય તાં બ્રહ્મહંસેહાં રુદ્રતાં સર્વ એવ તે ।
સમાજગ્મુર્વિરેજુશ્ચ રુદ્રાણામુત્તમં શતમ્

એકસંવિદ્ભિન્નતનુ ચિત્રચેષ્ટિતવેષ્ટિતમ્ ।
એકરૂપમનેકાભં રૂપં તત્પારમેશ્વરમ્

રુદ્રાણાં તચ્છતમથ નિરાવરણચિન્મયમ્ ।
સર્વસંસારસંબન્ધિ સ્થિતં સર્વજગત્સ્થિતમ્

શતરુદ્રશતાનીહ સન્તિ રામ મહાન્તિ હિ ।
એતદેકાદશં વિદ્ધિ સંસારં પ્રતિસંસ્થિતમ્

યો યોઽભિતઃ સ જીવસ્ય સંસારઃ સમુદેતિ હિ ।
તત્રાપ્રબુદ્ધા જીવૌઘાઃ પશ્યન્તિ ન પરસ્પરમ્

મિલન્તિ હિ મનોબુદ્ધાસ્તરઙ્ગા ઇવ વારિધૌ ।
અપ્રબુદ્ધાસ્તુ તન્માત્રનિષ્ઠા લોષ્ટવદાસ્થિતાઃ

યથા દ્રવત્વાદ્વીચ્યમ્બુ ત્વન્યોન્યં સંમિલત્યલમ્ ।
તથા પ્રબુદ્ધા જીવૌઘા મિથશ્ચિત્ત્વાન્મિલન્ત્યલમ્

પ્રત્યેકમુદિતે ચૈતે સંસારે જીવરાશયઃ ।
ચિદ્ધાતોઃ સર્વગત્વેન ત્વસત્યાઃ સત્યવત્સ્થિતાઃ

યદ્યદાખન્યતે ભૂમેસ્તત્તન્નામ યથા નભઃ ।
સર્વગાયાશ્ચિતેર્યદ્યદુહ્યતે તત્તથૈવ ચિત્

સર્વપ્રપઞ્ચભૂતાનિ યથાનુભવસીહ હિ ।
તથેહ સર્વભૂતાત્મ ચિત્ત્વં સર્વત્ર વિદ્યતે

યચ્છાલભઞ્જિકા વૃક્ષે શૈલે શ્વભ્રે ગતેઽન્તકમ્ ।
પ્રેક્ષ્યતે તદ્વદેકાત્મા તથા ચિતિ જગત્સ્થિતમ્

અવેદને પરે શુદ્ધે વેદનં યજ્જગત્સ્થિતમ્ ।
અકારણમચૈતન્યં શૂન્યત્વેન યથા નભઃ

વિદ્યતે વેદનં દૃશ્યબન્ધો મોક્ષસ્ત્વવેદનમ્ ।
યદેવ રુચિરં તે સ્યાત્તદેવાશુ દૃઢીકુરુ

સર્ગાસર્ગૌ બન્ધમોક્ષૌ વેદનાવેદનાત્મકૌ ।
અભિન્નૌ બોધનાચ્ચોભૌ યથેચ્છસિ તથા કુરુ

અસંવિત્તેસ્તુ યન્નાસ્તિ તન્નાશે કા કદર્થના ।
તૂષ્ણીંભાવેન યત્પ્રાપ્યં પ્રાપ્તમેવાશુ વિદ્ધિ તત્

યદ્વૈ વેદનમાત્રાત્મ તદંગાવેદનક્ષયમ્ ।
તદ્વેદનં વેદનાયા યદિષ્ટં તત્સમાચરેત્

વીચિર્યથામ્ભસઃ સ્પન્દો જગચ્ચૈવ તથા ચિતૌ ।
એતાવન્માત્ર એવાત્ર ભેદો યદ્રઘુનન્દન

દેશકાલસ્વરૂપેષુ સત્સુ વીચ્યાદિતામ્ભસિ ।
જગદાદૌ તુ દેશાદ્યા અસન્તો જગતીક્ષિતાઃ

આભાસ્વરં ત્રિજગદિત્યતિભાતિ ભાસ્વ-
ત્સ્વં વેદનં વિદનમેવ ચિતેઃ સ્વરૂપમ્ ।
વાચિ સ્થિતં ભવતિ ચૈતદુપોહ ભેદ-
ક્લિષ્ટં પ્રશાન્તવચનસ્તુ શિવઃ પરાત્મા

સંવેદનં સર્વં ઇતીહ શબ્દા-
દર્થાદભિન્નૌ ન કદાચિદેતૌ ।
વીચ્યમ્ભસી દ્વે ઇતિ નોચિતોક્તિ-
યસ્યાજ્ઞતાયાં ત્વિદમેવ યુક્તમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ જીવટોપાખ્યાને સ્વપ્નશતરુદ્રીયકથનં નામ ત્રિષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ