Yoga Vasistha · Verses 6.6-2

ṣaṣṭhaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
bhūya eva mahābāho śrṛṇu me paramaṃ vacaḥ /
yatte'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā

bhedamabhyupagamyāpi śrṛṇu buddhivivṛddhaye /
bhavedalpaprabuddhānāmapi no duḥkhitā yathā

yasyājñānātmano'jñasya deha evātmabhāvanā /
uditeti ruṣaivākṣaripavo'bhibhavanti tam

yasya jñānātmano jñasya satyevātmani saṃsthitiḥ /
saṃtuṣṭyaivākṣasuhṛdo na ghnanti tamaninditam

padārthe sphurato yasya na stutirnindanādṛte /
sa dehaṃ dehaduḥkhārthamādatte kena hetunā

nātmā śarīrasaṃbandhī śarīramapi nātmani /
mitho vilakṣaṇāvetau prakāśatamasī yathā

sarvairbhāvavikāraistu nityonmuktastvalepakaḥ /
nātmāstameti bhagavānna codeti sadoditaḥ

jaḍasyājñasya tucchasya kṛtaghnasya vināśinaḥ /
śarīrakopalasyāsya yadbhavatyastu tattathā

ādatte tatkathaṃ nityaṃ cinmayatvaṃ sadoditam /
yayorekaparijñāne jaḍataivā'parasthitā

tayoḥ kīdṛgvidhā bhūtā samānasukhaduḥkhatā /
yau samau samadharmāṇau na kadācana tau katham

yāvapyasaktāvanyonyaṃ mithaḥ saṃnamitau katham /
kathaṃ sthūlo'ṇurūpaḥ syādaṇuḥ sthūlaḥ kathaṃ bhavet

ekodaye dvitīyasya na sattā dinarātrayoḥ /
jñānaṃ nājñānatāmeti cchāyā nāyāti tāpatām

sadbrahma nāsadbhavati vicitrāsvapi dṛṣṭiṣu /
manāgapi na saṃśleṣaḥ sarvagasyāpi dehinaḥ

dehena dehagasyāpi kamalasyeva vāriṇā /
manāgapi na saṃśleṣo brahmaṇo dehasattayā

tadgatasyāpyatadvṛtterambarasyeva vāyutaḥ /
jarā maraṇamāpacca sukhaduḥkhe bhavābhavau

manāgapi na santīha tasmāttvaṃ nirvṛto bhava /
sthito dehatayāpyuccaiḥ pātotpātamayo bhramaḥ

dṛśyate kevalaṃ brahmaṇyapsu vīcicayo yathā /
ātmasattopajīvitvādātmānubhavatīha hi

dehayantraṃ payaḥsattāmātrādūrmimiva sthitam /
ādhāraspandanenāṅga yathā kṣobho na vā bhavaḥ

sūryādeḥ pratibimbasya tathā dehena dehinaḥ /
samyagdṛṣṭe yathābhūte vastunyevābhijāyate

sthitirdehamayo jñānavibhramo layameti ca /
dehadehavatorjñānādyathābhūtārthayoḥ sthitiḥ

sattāsattātmikodeti dīpāddīpapadārthayoḥ /
asamyagdarśino dehasyāvartaparivartanaiḥ

antaḥśūnyāḥ sphurantīha te mohārjunapādapāḥ /
aparyālocitātmārthā aparāmṛṣṭasaṃvidaḥ

spandante cetitonmuktāstṛṇavanmūḍhabuddhayaḥ /
anāsthāditacittatvājjaḍāḥ sarve khavāyubhiḥ

yatra tatroditākrāntā raṭanti prasphuranti ca /
tṛṇakāṣṭhādikaṃ sarvamāharanti tyajanti ca

saśabdasparśarūpāḍhyāstaraṅgataralāṅgakāḥ /
jaḍāḥ santaḥ sphuradrūpā bhṛśaṃ sphārarasāsavāḥ

savihārāgamāpāyā mahaughā iva durdhiyaḥ /
sarveṣāmeva caiteṣāṃ sthitaivaiṣā cidavyayā

kiṃtvabodhavaśādasyāḥ parāṃ kṛpaṇatāṃ gatā /
śvāsasaṃtatayo hyajñāllohakāradṛteryathā

spandamātrārthamevāśu dṛśyante nārthakāriṇaḥ /
tarjanaṃ garjanaṃ mūḍhāddhanurdaṇḍaguṇādiva

śrūyate maraṇāyaiva cidbodhaparivarjitam /
phalabhogo'pi yo mūḍhāttadaraṇyataroriva

tasminviśramaṇaṃ yattacchilāphalahake yathā /
tena yatsaṃgamaḥ sa syātsthāṇunā bhuvi jaṅgale

tadarthaṃ yatkṛtaṃ kiṃcittadvyoma lakuṭairhatam /
tasminyadadhame dattaṃ tattyaktaṃ kiṃ na kardame

tena sārdhaṃ kathā yattatkauleyāhvānamambare /
ajñānamāpadāṃ niṣṭhā kā hi nāpadajānataḥ

iyaṃ saṃsārasaraṇirvahatyajñapramādataḥ /
ajñasyogrāṇi duḥkhāni sukhānyapi dṛḍhāni ca

punaḥpunarnivartante yugaṃ pratyacalā iva /
śarīradhanadārādāvāsthāṃ samanubadhnataḥ

idaṃ durduḥkhamajñasya na kadācana śāmyati /
anātmani śaṭhe dehe ātmabhāvamupeyuṣi

asadbodhamayī māyā kathaṃ nāmāpi naśyati /
durbhāvasvañcitadhiyo vastunyandhasya durmateḥ

avastuni sanetrasya luṭhataśca pade pade /
viṣamutpadyate candrādāmodaḥ kusumādiva

kaṇṭakaścaiti payaso dūrvāṅkura iva sthalāt /
dehaśālmalibhoginyo manomātaṅgaśrṛṃkhalāḥ

ajñasyāśāḥ prasūyante sukṛṣṭādiva śālayaḥ /
narakaśrīrihājñānaṃ duṣkṛtavyālaveṣṭitam

paripālayati prītā mayūrī vāridaṃ yathā /
netralolālinīlolā sphuritādharapallavā

mūrkhārthameva vikasatyaṅganā viṣavallarī /
ajñasya hṛdi sadbhūmāveva pelavapallavā

vidyate patagacchāyo rāgavidrumadurdrumaḥ /
tarucchadalasaddhūmaḥ śastrajālaradolmukaḥ

jvalati dveṣadāvāgnirhṛnmarau kāyatāpadaḥ /
ajñamātsaryamanasi parāpavadanacchadā

īrṣyākamalinī cintāṣaṭpadā vilasatyalam /
pratijanmapramṛṣṭograduḥkhakallolavibhramam

jaḍameva samabhyeti punarmaraṇavāḍavaḥ /
janma bālyaṃ vrajatyetadyauvanaṃ yuvatā jarām

jarā maraṇamabhyeti mūḍhasyaiva punaḥpunaḥ /
jagajjīrṇāraghaṭṭe'sminrajjvā saṃsṛtirūpayā

majjanonmajjanairajño yantre kalaśatāṃ gataḥ /
yadeva goṣpadāpūraṃ jñadhiyaḥ pelavaṃ jagat

tadevāpāraparyantamagādhamamahātmanaḥ /
dhiyo'dṛśa ivājñasya dīrghaṃ jaṭharakoṭarāt

na prayāntyaparaṃ pāraṃ vihaṅgyaḥ pañjarādiva /
bhāvamātraparāvṛttavāsanābhāranābhayaḥ

spaṣṭīkartuṃ na śakyante janmacakrasya nemayaḥ /
ajñenendriyagṛdhrārthaṃ rāgānmṛgayuṇā tanuḥ

saṃsārāraṇya āstīrṇā dūrādāmiṣapiṇḍavat /
bhūtaśailamayī dṛṣṭirmṛnmāṃsalavamātrikā

mohātsaṃlakṣyate citrapadārthānantarañjanaḥ /
jayatyanalpasaṃkalpakalpanākalpapādapaḥ

ajñānātprasṛtā yasmājjagatparṇaparamparāḥ /
yasmiṃstiṣṭhanti rājante viśanti vilasanti ca

vicitraracanopetā bhūribhogivihaṅgamāḥ /
yatra janmāni parṇāni karmajālaṃ ca korakam

phalāni puṇyapāpāni mañjaryo vibhavaśriyaḥ /
ajñānendūdaye naitā yoṣidoṣadhayaḥ sphuṭam

saṃsāravanakhaṇḍe'sminparāṃ śobhāmupāgatāḥ /
janmajālakalāpūrṇastamaḥkālakṛtodayaḥ

śūnyoditātmā doṣeśo jayatyajñānacandramāḥ /
ajñānendoḥ prasādena vāsanāmṛtaśālinā

tarpitāśācakoreṇa cittaratnarasaiṣiṇā /
rājahaṃsavilāsinyaḥ prāleyaśiśirāṅgikāḥ

bhānti kāntākumudvatyo lolalocanaṣaṭpadāḥ /
dhammillatimirollāsā lasatpāṇḍupayodharāḥ

rāmārajanyo rājante tanmaurkhyeṇa vijṛmbhitam

āpātamātramadhuratvamanarthasattva-
mādyantavattvamakhilasthitibhaṅguratvam /
ajñānaśākhina iti prasṛtāni rāma
nānākṛtīni vipulāni phalāni tāni

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū० mohamāhātmyaṃ nāma ṣaṣṭhaḥ sargaḥ