યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.6-2

ષષ્ઠઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ભૂય એવ મહાબાહો શ્રૃણુ મે પરમં વચઃ ।
યત્તેઽહં પ્રીયમાણાય વક્ષ્યામિ હિતકામ્યયા

ભેદમભ્યુપગમ્યાપિ શ્રૃણુ બુદ્ધિવિવૃદ્ધયે ।
ભવેદલ્પપ્રબુદ્ધાનામપિ નો દુઃખિતા યથા

યસ્યાજ્ઞાનાત્મનોઽજ્ઞસ્ય દેહ એવાત્મભાવના ।
ઉદિતેતિ રુષૈવાક્ષરિપવોઽભિભવન્તિ તમ્

યસ્ય જ્ઞાનાત્મનો જ્ઞસ્ય સત્યેવાત્મનિ સંસ્થિતિઃ ।
સંતુષ્ટ્યૈવાક્ષસુહૃદો ન ઘ્નન્તિ તમનિન્દિતમ્

પદાર્થે સ્ફુરતો યસ્ય ન સ્તુતિર્નિન્દનાદૃતે ।
સ દેહં દેહદુઃખાર્થમાદત્તે કેન હેતુના

નાત્મા શરીરસંબન્ધી શરીરમપિ નાત્મનિ ।
મિથો વિલક્ષણાવેતૌ પ્રકાશતમસી યથા

સર્વૈર્ભાવવિકારૈસ્તુ નિત્યોન્મુક્તસ્ત્વલેપકઃ ।
નાત્માસ્તમેતિ ભગવાન્ન ચોદેતિ સદોદિતઃ

જડસ્યાજ્ઞસ્ય તુચ્છસ્ય કૃતઘ્નસ્ય વિનાશિનઃ ।
શરીરકોપલસ્યાસ્ય યદ્ભવત્યસ્તુ તત્તથા

આદત્તે તત્કથં નિત્યં ચિન્મયત્વં સદોદિતમ્ ।
યયોરેકપરિજ્ઞાને જડતૈવાઽપરસ્થિતા

તયોઃ કીદૃગ્વિધા ભૂતા સમાનસુખદુઃખતા ।
યૌ સમૌ સમધર્માણૌ ન કદાચન તૌ કથમ્

યાવપ્યસક્તાવન્યોન્યં મિથઃ સંનમિતૌ કથમ્ ।
કથં સ્થૂલોઽણુરૂપઃ સ્યાદણુઃ સ્થૂલઃ કથં ભવેત્

એકોદયે દ્વિતીયસ્ય ન સત્તા દિનરાત્રયોઃ ।
જ્ઞાનં નાજ્ઞાનતામેતિ ચ્છાયા નાયાતિ તાપતામ્

સદ્બ્રહ્મ નાસદ્ભવતિ વિચિત્રાસ્વપિ દૃષ્ટિષુ ।
મનાગપિ ન સંશ્લેષઃ સર્વગસ્યાપિ દેહિનઃ

દેહેન દેહગસ્યાપિ કમલસ્યેવ વારિણા ।
મનાગપિ ન સંશ્લેષો બ્રહ્મણો દેહસત્તયા

તદ્ગતસ્યાપ્યતદ્વૃત્તેરમ્બરસ્યેવ વાયુતઃ ।
જરા મરણમાપચ્ચ સુખદુઃખે ભવાભવૌ

મનાગપિ ન સન્તીહ તસ્માત્ત્વં નિર્વૃતો ભવ ।
સ્થિતો દેહતયાપ્યુચ્ચૈઃ પાતોત્પાતમયો ભ્રમઃ

દૃશ્યતે કેવલં બ્રહ્મણ્યપ્સુ વીચિચયો યથા ।
આત્મસત્તોપજીવિત્વાદાત્માનુભવતીહ હિ

દેહયન્ત્રં પયઃસત્તામાત્રાદૂર્મિમિવ સ્થિતમ્ ।
આધારસ્પન્દનેનાઙ્ગ યથા ક્ષોભો ન વા ભવઃ

સૂર્યાદેઃ પ્રતિબિમ્બસ્ય તથા દેહેન દેહિનઃ ।
સમ્યગ્દૃષ્ટે યથાભૂતે વસ્તુન્યેવાભિજાયતે

સ્થિતિર્દેહમયો જ્ઞાનવિભ્રમો લયમેતિ ચ ।
દેહદેહવતોર્જ્ઞાનાદ્યથાભૂતાર્થયોઃ સ્થિતિઃ

સત્તાસત્તાત્મિકોદેતિ દીપાદ્દીપપદાર્થયોઃ ।
અસમ્યગ્દર્શિનો દેહસ્યાવર્તપરિવર્તનૈઃ

અન્તઃશૂન્યાઃ સ્ફુરન્તીહ તે મોહાર્જુનપાદપાઃ ।
અપર્યાલોચિતાત્માર્થા અપરામૃષ્ટસંવિદઃ

સ્પન્દન્તે ચેતિતોન્મુક્તાસ્તૃણવન્મૂઢબુદ્ધયઃ ।
અનાસ્થાદિતચિત્તત્વાજ્જડાઃ સર્વે ખવાયુભિઃ

યત્ર તત્રોદિતાક્રાન્તા રટન્તિ પ્રસ્ફુરન્તિ ચ ।
તૃણકાષ્ઠાદિકં સર્વમાહરન્તિ ત્યજન્તિ ચ

સશબ્દસ્પર્શરૂપાઢ્યાસ્તરઙ્ગતરલાઙ્ગકાઃ ।
જડાઃ સન્તઃ સ્ફુરદ્રૂપા ભૃશં સ્ફારરસાસવાઃ

સવિહારાગમાપાયા મહૌઘા ઇવ દુર્ધિયઃ ।
સર્વેષામેવ ચૈતેષાં સ્થિતૈવૈષા ચિદવ્યયા

કિંત્વબોધવશાદસ્યાઃ પરાં કૃપણતાં ગતા ।
શ્વાસસંતતયો હ્યજ્ઞાલ્લોહકારદૃતેર્યથા

સ્પન્દમાત્રાર્થમેવાશુ દૃશ્યન્તે નાર્થકારિણઃ ।
તર્જનં ગર્જનં મૂઢાદ્ધનુર્દણ્ડગુણાદિવ

શ્રૂયતે મરણાયૈવ ચિદ્બોધપરિવર્જિતમ્ ।
ફલભોગોઽપિ યો મૂઢાત્તદરણ્યતરોરિવ

તસ્મિન્વિશ્રમણં યત્તચ્છિલાફલહકે યથા ।
તેન યત્સંગમઃ સ સ્યાત્સ્થાણુના ભુવિ જઙ્ગલે

તદર્થં યત્કૃતં કિંચિત્તદ્વ્યોમ લકુટૈર્હતમ્ ।
તસ્મિન્યદધમે દત્તં તત્ત્યક્તં કિં ન કર્દમે

તેન સાર્ધં કથા યત્તત્કૌલેયાહ્વાનમમ્બરે ।
અજ્ઞાનમાપદાં નિષ્ઠા કા હિ નાપદજાનતઃ

ઇયં સંસારસરણિર્વહત્યજ્ઞપ્રમાદતઃ ।
અજ્ઞસ્યોગ્રાણિ દુઃખાનિ સુખાન્યપિ દૃઢાનિ ચ

પુનઃપુનર્નિવર્તન્તે યુગં પ્રત્યચલા ઇવ ।
શરીરધનદારાદાવાસ્થાં સમનુબધ્નતઃ

ઇદં દુર્દુઃખમજ્ઞસ્ય ન કદાચન શામ્યતિ ।
અનાત્મનિ શઠે દેહે આત્મભાવમુપેયુષિ

અસદ્બોધમયી માયા કથં નામાપિ નશ્યતિ ।
દુર્ભાવસ્વઞ્ચિતધિયો વસ્તુન્યન્ધસ્ય દુર્મતેઃ

અવસ્તુનિ સનેત્રસ્ય લુઠતશ્ચ પદે પદે ।
વિષમુત્પદ્યતે ચન્દ્રાદામોદઃ કુસુમાદિવ

કણ્ટકશ્ચૈતિ પયસો દૂર્વાઙ્કુર ઇવ સ્થલાત્ ।
દેહશાલ્મલિભોગિન્યો મનોમાતઙ્ગશ્રૃંખલાઃ

અજ્ઞસ્યાશાઃ પ્રસૂયન્તે સુકૃષ્ટાદિવ શાલયઃ ।
નરકશ્રીરિહાજ્ઞાનં દુષ્કૃતવ્યાલવેષ્ટિતમ્

પરિપાલયતિ પ્રીતા મયૂરી વારિદં યથા ।
નેત્રલોલાલિનીલોલા સ્ફુરિતાધરપલ્લવા

મૂર્ખાર્થમેવ વિકસત્યઙ્ગના વિષવલ્લરી ।
અજ્ઞસ્ય હૃદિ સદ્ભૂમાવેવ પેલવપલ્લવા

વિદ્યતે પતગચ્છાયો રાગવિદ્રુમદુર્દ્રુમઃ ।
તરુચ્છદલસદ્ધૂમઃ શસ્ત્રજાલરદોલ્મુકઃ

જ્વલતિ દ્વેષદાવાગ્નિર્હૃન્મરૌ કાયતાપદઃ ।
અજ્ઞમાત્સર્યમનસિ પરાપવદનચ્છદા

ઈર્ષ્યાકમલિની ચિન્તાષટ્પદા વિલસત્યલમ્ ।
પ્રતિજન્મપ્રમૃષ્ટોગ્રદુઃખકલ્લોલવિભ્રમમ્

જડમેવ સમભ્યેતિ પુનર્મરણવાડવઃ ।
જન્મ બાલ્યં વ્રજત્યેતદ્યૌવનં યુવતા જરામ્

જરા મરણમભ્યેતિ મૂઢસ્યૈવ પુનઃપુનઃ ।
જગજ્જીર્ણારઘટ્ટેઽસ્મિન્રજ્જ્વા સંસૃતિરૂપયા

મજ્જનોન્મજ્જનૈરજ્ઞો યન્ત્રે કલશતાં ગતઃ ।
યદેવ ગોષ્પદાપૂરં જ્ઞધિયઃ પેલવં જગત્

તદેવાપારપર્યન્તમગાધમમહાત્મનઃ ।
ધિયોઽદૃશ ઇવાજ્ઞસ્ય દીર્ઘં જઠરકોટરાત્

ન પ્રયાન્ત્યપરં પારં વિહઙ્ગ્યઃ પઞ્જરાદિવ ।
ભાવમાત્રપરાવૃત્તવાસનાભારનાભયઃ

સ્પષ્ટીકર્તું ન શક્યન્તે જન્મચક્રસ્ય નેમયઃ ।
અજ્ઞેનેન્દ્રિયગૃધ્રાર્થં રાગાન્મૃગયુણા તનુઃ

સંસારારણ્ય આસ્તીર્ણા દૂરાદામિષપિણ્ડવત્ ।
ભૂતશૈલમયી દૃષ્ટિર્મૃન્માંસલવમાત્રિકા

મોહાત્સંલક્ષ્યતે ચિત્રપદાર્થાનન્તરઞ્જનઃ ।
જયત્યનલ્પસંકલ્પકલ્પનાકલ્પપાદપઃ

અજ્ઞાનાત્પ્રસૃતા યસ્માજ્જગત્પર્ણપરમ્પરાઃ ।
યસ્મિંસ્તિષ્ઠન્તિ રાજન્તે વિશન્તિ વિલસન્તિ ચ

વિચિત્રરચનોપેતા ભૂરિભોગિવિહઙ્ગમાઃ ।
યત્ર જન્માનિ પર્ણાનિ કર્મજાલં ચ કોરકમ્

ફલાનિ પુણ્યપાપાનિ મઞ્જર્યો વિભવશ્રિયઃ ।
અજ્ઞાનેન્દૂદયે નૈતા યોષિદોષધયઃ સ્ફુટમ્

સંસારવનખણ્ડેઽસ્મિન્પરાં શોભામુપાગતાઃ ।
જન્મજાલકલાપૂર્ણસ્તમઃકાલકૃતોદયઃ

શૂન્યોદિતાત્મા દોષેશો જયત્યજ્ઞાનચન્દ્રમાઃ ।
અજ્ઞાનેન્દોઃ પ્રસાદેન વાસનામૃતશાલિના

તર્પિતાશાચકોરેણ ચિત્તરત્નરસૈષિણા ।
રાજહંસવિલાસિન્યઃ પ્રાલેયશિશિરાઙ્ગિકાઃ

ભાન્તિ કાન્તાકુમુદ્વત્યો લોલલોચનષટ્પદાઃ ।
ધમ્મિલ્લતિમિરોલ્લાસા લસત્પાણ્ડુપયોધરાઃ

રામારજન્યો રાજન્તે તન્મૌર્ખ્યેણ વિજૃમ્ભિતમ્

આપાતમાત્રમધુરત્વમનર્થસત્ત્વ-
માદ્યન્તવત્ત્વમખિલસ્થિતિભઙ્ગુરત્વમ્ ।
અજ્ઞાનશાખિન ઇતિ પ્રસૃતાનિ રામ
નાનાકૃતીનિ વિપુલાનિ ફલાનિ તાનિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દેવદૂતોક્તે મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ મોહમાહાત્મ્યં નામ ષષ્ઠઃ સર્ગઃ