Yoga Vasistha · Verses 6.56-2

ṣaṭpañcāśaḥ sargaḥ

śrībhagavānuvāca /
iti nirvāsanatvena jīvanmuktatayārjuna /
antaḥ śītalatāmetya bandhuduḥkhamalaṃ tyaja

jarāmaraṇaniḥśaṅka ākāśaviśadāśayaḥ /
tyakteṣṭāniṣṭasaṃkalpo vītarāgo bhavānagha

pravāhapatitaṃ kāryamidaṃ kiṃcidyathāgatam /
kuru kāryāṇi karmāṇi na kiṃcidiha naśyati

pravāhapatitaṃ karma svameva kriyate tu yat /
jīvanmuktasvabhāvo'yaṃ sā jīvanmuktatā tathā

idaṃ karma tyajāmīdamāśrayāmīti nirṇayaḥ /
mūḍhasya manaso rūpaṃ jñāninastu samā sthitiḥ

pravāhapatitaṃ karma kurvantaḥ śāntacetasaḥ /
jīvanmuktāḥ suṣuptasthāḥ sphurantyatra suṣuptavat

sthirāṃ saṃsthitimāyānti kūrmāṅgānīva sarvaśaḥ /
indriyāṇīndriyārthebhyo hṛdi yasya svabhāvataḥ

viśvātmani tathā viśvaṃ kālatrayamayoditam /
abhitti trijagaccitraṃ kurute cittacitrakṛt

vyomni vyomātmakamapi prasphuṭaṃ vṛttivartibhiḥ /
cittacitrakareṇādau citraṃ citraṃ vitānitam

paścādbhittiḥ kṛtā vyomarūpā cāsāvaho bhramaḥ /
apūrvaivātimāyeyaṃ tṛṇakuḍyamayī śubhā

na manāgapi bhedo'sti sphuṭamapyupalabdhayoḥ /
imā yā upalakṣyante bhittayaścittacitrajāḥ

vyomnaḥ śūnyatamā viddhi tāstāmarasalocana /
kṣaṇena cetasi yathā bhrāntau lokakṣayodayau

ātmā jagattathaivedaṃ sabāhyābhyantaraṃ nabhaḥ /
ciraṃtanamanorājyaṃ yattasmātkila satyatā

kiṃ tvanālokite'pi syātsatyaṃ nāstyeva vibhrame /
krameṇālokataḥ satyamālokena vilīyate

dṛśyamānamapi kṣāmaṃ śaradīvābhramaṇḍalam /
cittacitrakṛtaścitre saṃsthitāścitraputrikāḥ

bhittyabhāvādanākārā bahistribhuvanādikāḥ /
na tāḥ santi na vāsi tvaṃ kiṃ kena parirodhyate

rodhyarodhakasaṃmohaṃ tyaktvā khe vimalo bhava /
pravṛttireva na vyomnaḥ pravṛttiścaiva khātmikā

ataḥ kālakriyākuḍyakalādivimalaṃ nabhaḥ /
cittasaṃsthaṃ yathā citraṃ sarūpamakhilātmakam

vyomnaḥ śūnyatamaṃ viddhi tathedamakhilaṃ jagat /
cittabhittau kṛtaṃ citraṃ yacciccitrakareṇa tat

sarvaśūnyatayā vyomno manāgapi na bhidyate /
yathā prakacataścitte jagannirmāṇasaṃkṣayau

kṣaṇenaiva tathaivemau bhuvisthāviti viddhi he /
adya kṣīṇā manorājye nānānubhavanātmani

kṣaṇabhāvitamohena kalpanā parikalpitā /
asadeva manorājyaṃ kartuṃ śaktaṃ yathā manaḥ

kṣaṇasya kalpīkaraṇe tathaiva balavanmanaḥ /
kṣaṇaṃ kalpīkarotyetattaccālpaṃ kurute bahu

asatsatkurute kṣipramitīyaṃ bhrāntirutthitā /
kṣaṇenaiva manorājyaṃ pratibhātaṃ svabhāvataḥ

yadvicitrātma tadidaṃ jagajjālamiti sthitam /
sarge nirvāṇaniṣṭhatvānnimeṣamayamutthitam

pratibhāmātrato'traiva kalpitā vajrasāratā /
pratibhāsaviparyāsamātraṃ hyaviditākṛteḥ

pravṛttau vā nivṛttau vā kaiva sā vajrasāratā /
cittacitrakṛtaścitsthaṃ jagaccitraṃ kadā sthitam

akuḍyamapyaraṅgāḍhyamidaṃ sphāramivāgrataḥ /
aho nu citraṃ nirbhitti citramujjvalamutthitam

surañjanaṃ jagaditi sphuṭaṃ dṛṣṭivilobhanam /
nānātamomaṣīlekhaṃ nānātejoṃśurañjanam

nānākalpāṅgāvayavaṃ nānārāgānurañjitam /
nānādṛṣṭivilāsāḍhyaṃ nānānubhavalocanam

nānāgrahograkacanaṃ nānākārāgrapaścimam /
vyomanīlasaraḥ phullatārācandrārkapaṅkajam

vicitraracanodyuktameghālīpatramañjari /
prakoṣṭhakāmilikhitasurāsuranṛputrikam /
paramālokamaṅkolayuvatākāśakuḍayakam

ākāśa eva racitā pratibhaikaraṅgā
mugdhā jagattrayamanoharaputrikeyam /
cinmātracakraparirañjitasarvalokā
līlākulā capalacittakacitrakartrā

hemācalāṅgalatikā ghanakeśapāśā
candrārkalocanavicālanadṛṣṭalokā /
dharmārthakāmaviniyantritaśāstravastrā
pātālajālacaraṇonnatabhūnitambā

brahmendrarudraharibāhucatuṣṭayogrā
sattvāvṛtonnatakucasphuradaṅgayaṣṭiḥ /
suvyālaveṣṭitamahītalapadmapīṭhā
patrīkṛtācalamahābhuvanodarī ca

rātryandhakāracapalatvaharākṣiceṣṭā
tārākarālapulakā pavidantapaṅktiḥ /
cañcaccaturdaśavidhātulabhūtajāta-
romāñcanā pralayavādakadambapuṣpā

jīvānvitā gagana eva kṛtā vicitrā
vyomātmikā ciravilakṣaṇacitrakartrā /
cittena citraparikarmavidā trilokī
nānāvilāsavalitā varaputriketi

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī० de० mo० nirvāṇaprakaraṇe pū० arjunopākhyāne cittavarṇanaṃ nāma ṣaṭpaṃcāśaḥ sargaḥ