યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.56-2

ષટ્પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીભગવાનુવાચ ।
ઇતિ નિર્વાસનત્વેન જીવન્મુક્તતયાર્જુન ।
અન્તઃ શીતલતામેત્ય બન્ધુદુઃખમલં ત્યજ

જરામરણનિઃશઙ્ક આકાશવિશદાશયઃ ।
ત્યક્તેષ્ટાનિષ્ટસંકલ્પો વીતરાગો ભવાનઘ

પ્રવાહપતિતં કાર્યમિદં કિંચિદ્યથાગતમ્ ।
કુરુ કાર્યાણિ કર્માણિ ન કિંચિદિહ નશ્યતિ

પ્રવાહપતિતં કર્મ સ્વમેવ ક્રિયતે તુ યત્ ।
જીવન્મુક્તસ્વભાવોઽયં સા જીવન્મુક્તતા તથા

ઇદં કર્મ ત્યજામીદમાશ્રયામીતિ નિર્ણયઃ ।
મૂઢસ્ય મનસો રૂપં જ્ઞાનિનસ્તુ સમા સ્થિતિઃ

પ્રવાહપતિતં કર્મ કુર્વન્તઃ શાન્તચેતસઃ ।
જીવન્મુક્તાઃ સુષુપ્તસ્થાઃ સ્ફુરન્ત્યત્ર સુષુપ્તવત્

સ્થિરાં સંસ્થિતિમાયાન્તિ કૂર્માઙ્ગાનીવ સર્વશઃ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યો હૃદિ યસ્ય સ્વભાવતઃ

વિશ્વાત્મનિ તથા વિશ્વં કાલત્રયમયોદિતમ્ ।
અભિત્તિ ત્રિજગચ્ચિત્રં કુરુતે ચિત્તચિત્રકૃત્

વ્યોમ્નિ વ્યોમાત્મકમપિ પ્રસ્ફુટં વૃત્તિવર્તિભિઃ ।
ચિત્તચિત્રકરેણાદૌ ચિત્રં ચિત્રં વિતાનિતમ્

પશ્ચાદ્ભિત્તિઃ કૃતા વ્યોમરૂપા ચાસાવહો ભ્રમઃ ।
અપૂર્વૈવાતિમાયેયં તૃણકુડ્યમયી શુભા

ન મનાગપિ ભેદોઽસ્તિ સ્ફુટમપ્યુપલબ્ધયોઃ ।
ઇમા યા ઉપલક્ષ્યન્તે ભિત્તયશ્ચિત્તચિત્રજાઃ

વ્યોમ્નઃ શૂન્યતમા વિદ્ધિ તાસ્તામરસલોચન ।
ક્ષણેન ચેતસિ યથા ભ્રાન્તૌ લોકક્ષયોદયૌ

આત્મા જગત્તથૈવેદં સબાહ્યાભ્યન્તરં નભઃ ।
ચિરંતનમનોરાજ્યં યત્તસ્માત્કિલ સત્યતા

કિં ત્વનાલોકિતેઽપિ સ્યાત્સત્યં નાસ્ત્યેવ વિભ્રમે ।
ક્રમેણાલોકતઃ સત્યમાલોકેન વિલીયતે

દૃશ્યમાનમપિ ક્ષામં શરદીવાભ્રમણ્ડલમ્ ।
ચિત્તચિત્રકૃતશ્ચિત્રે સંસ્થિતાશ્ચિત્રપુત્રિકાઃ

ભિત્ત્યભાવાદનાકારા બહિસ્ત્રિભુવનાદિકાઃ ।
ન તાઃ સન્તિ ન વાસિ ત્વં કિં કેન પરિરોધ્યતે

રોધ્યરોધકસંમોહં ત્યક્ત્વા ખે વિમલો ભવ ।
પ્રવૃત્તિરેવ ન વ્યોમ્નઃ પ્રવૃત્તિશ્ચૈવ ખાત્મિકા

અતઃ કાલક્રિયાકુડ્યકલાદિવિમલં નભઃ ।
ચિત્તસંસ્થં યથા ચિત્રં સરૂપમખિલાત્મકમ્

વ્યોમ્નઃ શૂન્યતમં વિદ્ધિ તથેદમખિલં જગત્ ।
ચિત્તભિત્તૌ કૃતં ચિત્રં યચ્ચિચ્ચિત્રકરેણ તત્

સર્વશૂન્યતયા વ્યોમ્નો મનાગપિ ન ભિદ્યતે ।
યથા પ્રકચતશ્ચિત્તે જગન્નિર્માણસંક્ષયૌ

ક્ષણેનૈવ તથૈવેમૌ ભુવિસ્થાવિતિ વિદ્ધિ હે ।
અદ્ય ક્ષીણા મનોરાજ્યે નાનાનુભવનાત્મનિ

ક્ષણભાવિતમોહેન કલ્પના પરિકલ્પિતા ।
અસદેવ મનોરાજ્યં કર્તું શક્તં યથા મનઃ

ક્ષણસ્ય કલ્પીકરણે તથૈવ બલવન્મનઃ ।
ક્ષણં કલ્પીકરોત્યેતત્તચ્ચાલ્પં કુરુતે બહુ

અસત્સત્કુરુતે ક્ષિપ્રમિતીયં ભ્રાન્તિરુત્થિતા ।
ક્ષણેનૈવ મનોરાજ્યં પ્રતિભાતં સ્વભાવતઃ

યદ્વિચિત્રાત્મ તદિદં જગજ્જાલમિતિ સ્થિતમ્ ।
સર્ગે નિર્વાણનિષ્ઠત્વાન્નિમેષમયમુત્થિતમ્

પ્રતિભામાત્રતોઽત્રૈવ કલ્પિતા વજ્રસારતા ।
પ્રતિભાસવિપર્યાસમાત્રં હ્યવિદિતાકૃતેઃ

પ્રવૃત્તૌ વા નિવૃત્તૌ વા કૈવ સા વજ્રસારતા ।
ચિત્તચિત્રકૃતશ્ચિત્સ્થં જગચ્ચિત્રં કદા સ્થિતમ્

અકુડ્યમપ્યરઙ્ગાઢ્યમિદં સ્ફારમિવાગ્રતઃ ।
અહો નુ ચિત્રં નિર્ભિત્તિ ચિત્રમુજ્જ્વલમુત્થિતમ્

સુરઞ્જનં જગદિતિ સ્ફુટં દૃષ્ટિવિલોભનમ્ ।
નાનાતમોમષીલેખં નાનાતેજોંશુરઞ્જનમ્

નાનાકલ્પાઙ્ગાવયવં નાનારાગાનુરઞ્જિતમ્ ।
નાનાદૃષ્ટિવિલાસાઢ્યં નાનાનુભવલોચનમ્

નાનાગ્રહોગ્રકચનં નાનાકારાગ્રપશ્ચિમમ્ ।
વ્યોમનીલસરઃ ફુલ્લતારાચન્દ્રાર્કપઙ્કજમ્

વિચિત્રરચનોદ્યુક્તમેઘાલીપત્રમઞ્જરિ ।
પ્રકોષ્ઠકામિલિખિતસુરાસુરનૃપુત્રિકમ્ ।
પરમાલોકમઙ્કોલયુવતાકાશકુડયકમ્

આકાશ એવ રચિતા પ્રતિભૈકરઙ્ગા
મુગ્ધા જગત્ત્રયમનોહરપુત્રિકેયમ્ ।
ચિન્માત્રચક્રપરિરઞ્જિતસર્વલોકા
લીલાકુલા ચપલચિત્તકચિત્રકર્ત્રા

હેમાચલાઙ્ગલતિકા ઘનકેશપાશા
ચન્દ્રાર્કલોચનવિચાલનદૃષ્ટલોકા ।
ધર્માર્થકામવિનિયન્ત્રિતશાસ્ત્રવસ્ત્રા
પાતાલજાલચરણોન્નતભૂનિતમ્બા

બ્રહ્મેન્દ્રરુદ્રહરિબાહુચતુષ્ટયોગ્રા
સત્ત્વાવૃતોન્નતકુચસ્ફુરદઙ્ગયષ્ટિઃ ।
સુવ્યાલવેષ્ટિતમહીતલપદ્મપીઠા
પત્રીકૃતાચલમહાભુવનોદરી ચ

રાત્ર્યન્ધકારચપલત્વહરાક્ષિચેષ્ટા
તારાકરાલપુલકા પવિદન્તપઙ્ક્તિઃ ।
ચઞ્ચચ્ચતુર્દશવિધાતુલભૂતજાત-
રોમાઞ્ચના પ્રલયવાદકદમ્બપુષ્પા

જીવાન્વિતા ગગન એવ કૃતા વિચિત્રા
વ્યોમાત્મિકા ચિરવિલક્ષણચિત્રકર્ત્રા ।
ચિત્તેન ચિત્રપરિકર્મવિદા ત્રિલોકી
નાનાવિલાસવલિતા વરપુત્રિકેતિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ અર્જુનોપાખ્યાને ચિત્તવર્ણનં નામ ષટ્પંચાશઃ સર્ગઃ