Yoga Vasistha · Verses 6.55-2

pañcapañcāśaḥ sargaḥ

śrībhagavānuvāca /
na kuryādbhogasaṃtyāgaṃ na kuryādbhogabhāvanam /
sthātavyaṃ susamenaiva yathāprāptānuvartinā

anātmanyātmatāṃ dehe mā bhāvaya bhavātmani /
ātmanyevātmatāṃ satye bhāvayā'bhavarūpiṇi

dehanāśe mahābāho na kiṃcidapi naśyati /
ātmanāśo hi nāśaḥ syānna cātmā naśyati dhruvaḥ

na hi śīryatyacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ /
karmaṇyabhipravṛtto'pi naiva kiṃcitkaroti saḥ

āsaktimāhuḥ kartṛtvamakarturapi tadbhavet /
maurkhyasthite hi manasi tasmānmaurkhyaṃ parityajet

paraṃ tattvajñamāśritya nirāsaktermahātmanaḥ /
sarvakarmaratasyāpi kartṛtodeti na kvacit

avināśamanādyantamātmānamajaraṃ viduḥ /
naśyatyātmeti durbodho mā tavāstviha duḥkhadaḥ

na tathā paripaśyanti viditātmāna uttamāḥ /
paśyantyanātmanātmānaṃ svamātmanyātmamāninaḥ

arjuna uvāca /
evaṃ cettrijagannātha mūḍhānāmapi mānada /
dehanāśe samutpanne iṣṭaṃ naṣṭaṃ na kiṃcana

śrībhagavānuvāca /
evametanmahābāho na kiṃcinnaśyati kvacit /
ātmaivāstyavināśātmā kiṃ tasya kva vinaśyati

idaṃ naṣṭamidaṃ yuktamiti mohabhramādṛte /
anyattathā na paśyāmi vandhyāstrītanayaṃ yathā

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ /
ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ

avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam /
vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati

antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ /
anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata

ātmā caiko'sti na dvitvamasataḥ saṃbhavaḥ kutaḥ /
avināśastvananto'sau sato nāśo na vidyate

dvitvaikatvaparityāge śeṣaṃ yatpariśiṣyate /
śāntaṃ sadasatormadhyaṃ tadastīha paraṃ padam

arjuna uvāca /
tanmṛto'smīti bhagavankiṃkṛtā tu nṛṇāṃ sthitiḥ /
kathaṃ sthitau ca lokānāṃ tau svarganarakau prabho

śrībhagavānuvāca /
bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca /
etattanmātrajālātmā jīvo deheṣu tiṣṭhati

sa kṛṣyate vāsanayā rajveva paśupotakaḥ /
sa tiṣṭhati śarīrāntaḥ pañjare vihago yathā

sa kāladeśato dehājjarjaratvamupāgatāt /
vāsanāvaśato yāti plakṣaparṇādraso yathā

śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca /
gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt

vāsanāvattvamevāsya deho netarayuktijaḥ /
kṣīyate vāsanātyāge kṣīṇe bhavati tatpadam

vāsanāvānparāpuṣṭo bhūtvā bhrāmyati yoniṣu /
jīvo bhramabharābhāro māyāpuruṣako yathā

akṣasvabhāvānakhilāñcharīrādvāsanāvaśaḥ /
jīvo gṛhītvā saṃyāti puṣpādgandhamivānilaḥ

deho nispandatāmeti jīve kaunteya nirgate /
nispandāvayavābhogaḥ śāntavāta iva drumaḥ

aceṣṭaṃ chedabhedādidoṣairāyātyadṛśyatām /
mṛta ityucyate tena deho vigatajīvitaḥ

sa jīvaḥ prāṇamūrtiḥ khe yatra yatrāvatiṣṭhate /
taṃ taṃ svavāsanābhyāsātpaśyatyākāramātatam

ayaṃ deho hi jīvena tvasannevāvalokitaḥ /
asya nāśe tvamapyevaṃ paśya mā vā suṣuptavat

yathaiva paśyatyākārāṃsteṣāṃ nāśāṃstathaiva saḥ /
ādisarge bhāvanayā kilaiṣvevaṃ vibhāvataḥ

jhaṭityudbhavakāle hi yadyathā dṛśyate puraḥ /
ānipātaṃ tadevāsyā avinābhāvisaṃvidaḥ

prāktanaṃ vāsanāmūlaṃ puruṣārthena jīyate /
yatnenādyatanenāśu hyastanāyatanaṃ yathā

ya eva puruṣārthena dṛṣṭo balavatā kṣaṇāt /
pūrvottaraviśeṣāṃśaḥ sa eva jayati sphuṭam

api sphuṭati vindhyādrau vāti vā pralayānile /
pauruṣaṃ hi yathāśāstramatastyājyaṃ na dhīmatā

narakasvargasargādivāsanāvaśato'bhitaḥ /
prapaśyati cirābhyastaṃ jīvo jaraṭhamohadhīḥ

arjuna uvāca /
narakasvargasargādisaṃbhrameṣu jagatpate /
kimasya kāraṇaṃ brūhi jīvasya jagataḥ sthiteḥ

śrībhagavānuvāca /
svapnopamānā teneha śreyase vāsanā kṣayaḥ /
cirābhyāsavaśātprauḍhā saṃsārabhramakāriṇī

arjuna uvāca /
kimutthā devadeveśa kṣīyate vāsanā katham /
śrībhagavānuvāca /
maurkhyamohasamutthānā tvanātmanyātmabhāvanā /
ātmajñānānmahābodhādvilayaṃ yāti vāsanā

bhāvitātmāsi kaunteya satyaṃ vijñātavānasi /
ayaṃ sohaṃ janā ete mayeti tyaja vāsanām

arjuna uvāca /
vāsanāvilaye jīvo vilīno bhavati svayam /
yo hi yatsattayocchūnastannāśātsa vilīyate

jīve vilayamāyāte deśakālānyathākṛtau /
ko'sau bhājanatāmeti janmano maraṇasya ca

śrībhagavānuvāca /
svayaṃ kalpitasaṃkalpamātmarūpaṃ yadāvilam /
tadeva vāsanākāraṃ jīvaṃ viddhi mahāmate

anāyattamasaṃkalpamātmarūpaṃ yadavyayam /
prabodhādvāsanāmuktaṃ tanmokṣaṃ viddhi bhārata

jīvanneva mahābāho tattvaṃ prekṣa yathāsthitam /
vāsanāvāguronmukto mukta ityabhidhīyate

yo na nirvāsano nūnaṃ sarvadharmaparo'pi saḥ /
sarvajño'pyabhito baddhaḥ pañjarastho yathā khagaḥ

durdarśanasya gagane śikhipicchikeva
sūkṣmā parisphurati yasya tu vāsanāntaḥ /
muktaḥ sa eva bhavatīha hi vāsanaiva
bandho na yasya nanu tatkṣaya eva mokṣaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० nirvāṇaprakaraṇe pū० arjunopākhyāne jīvatattvanirṇayo nāma pañcapañcāśaḥ sargaḥ