યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.55-2

પઞ્ચપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીભગવાનુવાચ ।
ન કુર્યાદ્ભોગસંત્યાગં ન કુર્યાદ્ભોગભાવનમ્ ।
સ્થાતવ્યં સુસમેનૈવ યથાપ્રાપ્તાનુવર્તિના

અનાત્મન્યાત્મતાં દેહે મા ભાવય ભવાત્મનિ ।
આત્મન્યેવાત્મતાં સત્યે ભાવયાઽભવરૂપિણિ

દેહનાશે મહાબાહો ન કિંચિદપિ નશ્યતિ ।
આત્મનાશો હિ નાશઃ સ્યાન્ન ચાત્મા નશ્યતિ ધ્રુવઃ

ન હિ શીર્યત્યચિત્તાત્મા ત્યક્તસર્વપરિગ્રહઃ ।
કર્મણ્યભિપ્રવૃત્તોઽપિ નૈવ કિંચિત્કરોતિ સઃ

આસક્તિમાહુઃ કર્તૃત્વમકર્તુરપિ તદ્ભવેત્ ।
મૌર્ખ્યસ્થિતે હિ મનસિ તસ્માન્મૌર્ખ્યં પરિત્યજેત્

પરં તત્ત્વજ્ઞમાશ્રિત્ય નિરાસક્તેર્મહાત્મનઃ ।
સર્વકર્મરતસ્યાપિ કર્તૃતોદેતિ ન ક્વચિત્

અવિનાશમનાદ્યન્તમાત્માનમજરં વિદુઃ ।
નશ્યત્યાત્મેતિ દુર્બોધો મા તવાસ્ત્વિહ દુઃખદઃ

ન તથા પરિપશ્યન્તિ વિદિતાત્માન ઉત્તમાઃ ।
પશ્યન્ત્યનાત્મનાત્માનં સ્વમાત્મન્યાત્મમાનિનઃ

અર્જુન ઉવાચ ।
એવં ચેત્ત્રિજગન્નાથ મૂઢાનામપિ માનદ ।
દેહનાશે સમુત્પન્ને ઇષ્ટં નષ્ટં ન કિંચન

શ્રીભગવાનુવાચ ।
એવમેતન્મહાબાહો ન કિંચિન્નશ્યતિ ક્વચિત્ ।
આત્મૈવાસ્ત્યવિનાશાત્મા કિં તસ્ય ક્વ વિનશ્યતિ

ઇદં નષ્ટમિદં યુક્તમિતિ મોહભ્રમાદૃતે ।
અન્યત્તથા ન પશ્યામિ વન્ધ્યાસ્ત્રીતનયં યથા

નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ।
ઉભયોરપિ દૃષ્ટોઽન્તસ્ત્વનયોસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ

અવિનાશિ તુ તદ્વિદ્ધિ યેન સર્વમિદં તતમ્ ।
વિનાશમવ્યયસ્યાસ્ય ન કશ્ચિત્કર્તુમર્હતિ

અન્તવન્ત ઇમે દેહા નિત્યસ્યોક્તાઃ શરીરિણઃ ।
અનાશિનોઽપ્રમેયસ્ય તસ્માદ્યુધ્યસ્વ ભારત

આત્મા ચૈકોઽસ્તિ ન દ્વિત્વમસતઃ સંભવઃ કુતઃ ।
અવિનાશસ્ત્વનન્તોઽસૌ સતો નાશો ન વિદ્યતે

દ્વિત્વૈકત્વપરિત્યાગે શેષં યત્પરિશિષ્યતે ।
શાન્તં સદસતોર્મધ્યં તદસ્તીહ પરં પદમ્

અર્જુન ઉવાચ ।
તન્મૃતોઽસ્મીતિ ભગવન્કિંકૃતા તુ નૃણાં સ્થિતિઃ ।
કથં સ્થિતૌ ચ લોકાનાં તૌ સ્વર્ગનરકૌ પ્રભો

શ્રીભગવાનુવાચ ।
ભૂમિરાપોઽનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિરેવ ચ ।
એતત્તન્માત્રજાલાત્મા જીવો દેહેષુ તિષ્ઠતિ

સ કૃષ્યતે વાસનયા રજ્વેવ પશુપોતકઃ ।
સ તિષ્ઠતિ શરીરાન્તઃ પઞ્જરે વિહગો યથા

સ કાલદેશતો દેહાજ્જર્જરત્વમુપાગતાત્ ।
વાસનાવશતો યાતિ પ્લક્ષપર્ણાદ્રસો યથા

શ્રોત્રં ચક્ષુઃ સ્પર્શનં ચ રસનં ઘ્રાણમેવ ચ ।
ગૃહીત્વૈતાનિ સંયાતિ વાયુર્ગન્ધાનિવાશયાત્

વાસનાવત્ત્વમેવાસ્ય દેહો નેતરયુક્તિજઃ ।
ક્ષીયતે વાસનાત્યાગે ક્ષીણે ભવતિ તત્પદમ્

વાસનાવાન્પરાપુષ્ટો ભૂત્વા ભ્રામ્યતિ યોનિષુ ।
જીવો ભ્રમભરાભારો માયાપુરુષકો યથા

અક્ષસ્વભાવાનખિલાઞ્છરીરાદ્વાસનાવશઃ ।
જીવો ગૃહીત્વા સંયાતિ પુષ્પાદ્ગન્ધમિવાનિલઃ

દેહો નિસ્પન્દતામેતિ જીવે કૌન્તેય નિર્ગતે ।
નિસ્પન્દાવયવાભોગઃ શાન્તવાત ઇવ દ્રુમઃ

અચેષ્ટં છેદભેદાદિદોષૈરાયાત્યદૃશ્યતામ્ ।
મૃત ઇત્યુચ્યતે તેન દેહો વિગતજીવિતઃ

સ જીવઃ પ્રાણમૂર્તિઃ ખે યત્ર યત્રાવતિષ્ઠતે ।
તં તં સ્વવાસનાભ્યાસાત્પશ્યત્યાકારમાતતમ્

અયં દેહો હિ જીવેન ત્વસન્નેવાવલોકિતઃ ।
અસ્ય નાશે ત્વમપ્યેવં પશ્ય મા વા સુષુપ્તવત્

યથૈવ પશ્યત્યાકારાંસ્તેષાં નાશાંસ્તથૈવ સઃ ।
આદિસર્ગે ભાવનયા કિલૈષ્વેવં વિભાવતઃ

ઝટિત્યુદ્ભવકાલે હિ યદ્યથા દૃશ્યતે પુરઃ ।
આનિપાતં તદેવાસ્યા અવિનાભાવિસંવિદઃ

પ્રાક્તનં વાસનામૂલં પુરુષાર્થેન જીયતે ।
યત્નેનાદ્યતનેનાશુ હ્યસ્તનાયતનં યથા

ય એવ પુરુષાર્થેન દૃષ્ટો બલવતા ક્ષણાત્ ।
પૂર્વોત્તરવિશેષાંશઃ સ એવ જયતિ સ્ફુટમ્

અપિ સ્ફુટતિ વિન્ધ્યાદ્રૌ વાતિ વા પ્રલયાનિલે ।
પૌરુષં હિ યથાશાસ્ત્રમતસ્ત્યાજ્યં ન ધીમતા

નરકસ્વર્ગસર્ગાદિવાસનાવશતોઽભિતઃ ।
પ્રપશ્યતિ ચિરાભ્યસ્તં જીવો જરઠમોહધીઃ

અર્જુન ઉવાચ ।
નરકસ્વર્ગસર્ગાદિસંભ્રમેષુ જગત્પતે ।
કિમસ્ય કારણં બ્રૂહિ જીવસ્ય જગતઃ સ્થિતેઃ

શ્રીભગવાનુવાચ ।
સ્વપ્નોપમાના તેનેહ શ્રેયસે વાસના ક્ષયઃ ।
ચિરાભ્યાસવશાત્પ્રૌઢા સંસારભ્રમકારિણી

અર્જુન ઉવાચ ।
કિમુત્થા દેવદેવેશ ક્ષીયતે વાસના કથમ્ ।
શ્રીભગવાનુવાચ ।
મૌર્ખ્યમોહસમુત્થાના ત્વનાત્મન્યાત્મભાવના ।
આત્મજ્ઞાનાન્મહાબોધાદ્વિલયં યાતિ વાસના

ભાવિતાત્માસિ કૌન્તેય સત્યં વિજ્ઞાતવાનસિ ।
અયં સોહં જના એતે મયેતિ ત્યજ વાસનામ્

અર્જુન ઉવાચ ।
વાસનાવિલયે જીવો વિલીનો ભવતિ સ્વયમ્ ।
યો હિ યત્સત્તયોચ્છૂનસ્તન્નાશાત્સ વિલીયતે

જીવે વિલયમાયાતે દેશકાલાન્યથાકૃતૌ ।
કોઽસૌ ભાજનતામેતિ જન્મનો મરણસ્ય ચ

શ્રીભગવાનુવાચ ।
સ્વયં કલ્પિતસંકલ્પમાત્મરૂપં યદાવિલમ્ ।
તદેવ વાસનાકારં જીવં વિદ્ધિ મહામતે

અનાયત્તમસંકલ્પમાત્મરૂપં યદવ્યયમ્ ।
પ્રબોધાદ્વાસનામુક્તં તન્મોક્ષં વિદ્ધિ ભારત

જીવન્નેવ મહાબાહો તત્ત્વં પ્રેક્ષ યથાસ્થિતમ્ ।
વાસનાવાગુરોન્મુક્તો મુક્ત ઇત્યભિધીયતે

યો ન નિર્વાસનો નૂનં સર્વધર્મપરોઽપિ સઃ ।
સર્વજ્ઞોઽપ્યભિતો બદ્ધઃ પઞ્જરસ્થો યથા ખગઃ

દુર્દર્શનસ્ય ગગને શિખિપિચ્છિકેવ
સૂક્ષ્મા પરિસ્ફુરતિ યસ્ય તુ વાસનાન્તઃ ।
મુક્તઃ સ એવ ભવતીહ હિ વાસનૈવ
બન્ધો ન યસ્ય નનુ તત્ક્ષય એવ મોક્ષઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ અર્જુનોપાખ્યાને જીવતત્ત્વનિર્ણયો નામ પઞ્ચપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ