Yoga Vasistha · Chapter 6.52
dvipañcāśaḥ sargaḥ
śrīrāma uvāca /
bodho jagadivābhāti mune yena krameṇa ha /
taṃ krameṇa kramaṃ brūhi bhūyo bhedanivṛttaye
śrīvasiṣṭha uvāca /
vṛkṣasyeva vimūḍhasya yaddṛṣṭau tatsvacetasi /
yanna dṛṣṭau na taccitte bhavatyalpatarasmṛte
bhavyaḥ paśyati śāstrārthameva pūrvāparānvitam /
na dṛṣṭiviṣayaṃ vastu yatpaśyati karoti tat
bhāvānuṣṭhānaniṣṭhaḥ san śāstrārthaikamanā muniḥ /
bhūtvopadeśaṃ tvamimaṃ śrṛṇu śravaṇabhūṣaṇam
iyaṃ dṛśyabharabhrāntirnanvavidyeti cocyate /
vastuto vidyate naiṣā tāpanadyāṃ yathā payaḥ
upadeśyopadeśārthamenāṃ maduparodhataḥ /
satyāmiva kṣaṇaṃ tāvadāśritya śrūyatāmidam
kuta eṣā kathaṃ ceti vikalpānanudāharan /
nedameṣāṃ na cāstīti svayaṃ jñāsyasi bodhataḥ
yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṃgamam /
sarvaṃ sarvaprakārāḍhyaṃ kalpānte tadvinaśyati
asya bhāgavibhāgātmā nāśo'vaśyamavāritaḥ /
bindunā bindunā bodhe uddhṛtasyāsti hi kṣayaḥ
evaṃ sthite dravyanāśe brahmaṇastanmayatvataḥ /
nānantatvaṃ na cāstitvaṃ na ca vai saṃbhavatyalam
madaśaktiriva jñānamiti nāsmāsu sidhyati /
deho vijñānato'smākaṃ svapnavanna tu tattvataḥ
naśyatyeva ca dṛśyaśrīḥ saiva nānyaiva naiva ca /
itthaṃ bhavetsamucitaṃ kṛtaṃ śāstraṃ ca nānyathā
saivaitītyasamullekhaṃ kathaṃ naṣṭasya saṃbhavaḥ /
tadrūpānyeti yuktaṃ syādanubhūtānugā vayam
saiva vyomatayaivāsīdityasatsaiva sā katham /
tathaiva vyomasaṃsthā cennāśaṃ tarhi na sā gatā
kāryakāraṇayorekarūpataivaṃ yadā tadā /
kāryakāraṇatābhāvādaikyamevāsmadāgamaḥ
śūnyatvamupalambhatvaṃ yadgataṃ naṣṭameva tat /
anyastarhi bhavennāśaḥ kīdṛśaḥ kila kathyatām
naṣṭaṃ bhūyastadutpannamiti yatpratyayeti kaḥ /
naśyatyavaśyaṃ tenedaṃ punaranyatpravartate
madhye madhye yadutsedhaphalādyavayavaikikā /
ādehaṃ bījasattāsti kāryakāraṇatā kutaḥ
deśakālakriyātmaikaṃ yathādṛṣṭamiha sthitam /
bījamevaikakarmāto na ghaṭaḥ paṭakāryakṛt
sarvadarśanasiddhānte nāsti bhedo na vastuni /
paramārthamaye tena vivādena kimatra naḥ
idaṃ śāntamanādyantaṃ tadrūpatvādvicārataḥ /
vyomābhaṃ bodhatāmātramanubhūtipramāṇataḥ
yathaitannānubhūtaṃ sadyathaitadanubhūyate /
yathaitatsiddhimāpnoti tadidaṃ kathyate kramāt
mahākalpānta unnaṣṭe sarvasmindṛśyamaṇḍale /
āmahādevaparyantaṃ samanobuddhikarmaṇi
vyomanyapi śamaṃ yāte kāle'pyakalitasthitau /
vāyāvapi tvapagate tejasyatyantamasthite
tejasyapi gate dhvaṃsaṃ vāryādau suciraṃ kṣate /
alamantamanuprāpte sarvaśabdārthasaṃcaye
śiṣyate śāntabodhātma sadacchaṃ bādhyavarjitam /
anādinidhanaṃ saumyaṃ kimapyamalamavyayam
avācyamanabhivyaktamatīndriyamanāmakam /
sarvabhūtātmakaṃ śūnyaṃ sadasacca paraṃ padam
tanna vāyurna cākāśaṃ na buddhyādi na śūnyakam /
na kiṃcidapi sarvātma kimapyanyatparaṃ nabhaḥ
tadvidā tatpadasthena tanmuktenānubhūyate /
anyaiḥ kevalamāmnātairāgamaireva varṇyate
na kālo na mano nātmā na sannāsanna deśadik /
na madhyametayornāntaṃ na bodho nāpyabodhitam
kimapyeva tadatyacchaṃ budhyate bodhapāragaiḥ /
śāntasaṃsāravisaraiḥ parāṃ bhūmimupāgataiḥ
pratiṣiddhā mayaite tu ye'rthāḥ sarvatra te sthitāḥ /
asmadbuddhyā paricchedyāḥ saumyāmbhodherivormayaḥ
yathāsthitaṃ sthitāḥ sarve bhāvāstatra yathā tathā /
anutkīrṇā mahāstambhe vividhāḥ śālabhañjikāḥ
evaṃ tatra sthitāḥ sarve bhāvā evaṃ ca na sthitāḥ /
asarvātmaiva sarvātma tadeva na tadeva ca
padaṃ yathaitatsarvātma sarvārthaparivarjitam / /
yathā tatra ca paśyanti tatraikapariṇāminaḥ
sarvaṃ sarvātmakaṃ caiva sarvārtharahitaṃ padam /
sarvārthaparipūrṇaṃ ca tadādyaṃ paridṛśyate
tavaitāvanmahābuddhe sarvārthopaśamātmakam /
na samyagdānamutpannaṃ saṃśayo'tra nidarśanam
yaḥ prabuddho nirābhāsaṃ paramābhāsamāgataḥ /
svacchāntaḥkaraṇaḥ śāntastaṃ svabhāvaṃ sa paśyati
ayaṃ tvamahamityāditriṃkālagajagadbhramaḥ /
tatrāsti hemapiṇḍāntariva rūpakajālakam
hemapiṇḍādyathā bhāṇḍajālaṃ nānopalabhyate /
tathā na labhyate bhinnaṃ paramārthaghanājjagat
sarvadaiva hi bhinnātmā svāṅgabhūtopalambhadṛk /
sa jagaddvaitamevedaṃ hemevāṅgadarūpakam
riktaṃ deśādiśabdārthairdeśakālakriyātmakam /
yathāsthitamidaṃ tatra sarvamasti na vāsti ca
yathormyādi same toye citraṃ citrakṛdīhate /
bhāṇḍavṛndaṃ mṛdaḥ piṇḍe tathedaṃ brahmaṇi sthitam
tathaitadatra no bhinnaṃ nābhinnaṃ nāsti cāsti ca /
nityaṃ tanmayamevācchaṃ śānte śāntamidaṃ tathā
anikhātaiva bhātīyaṃ trijagacchālabhañjikā /
svarasasyeva dṛśyatvamitā brahmaṇi dāruṇi
nikhātā dṛśyatāṃ yānti stambhasthāḥ śālabhañjikāḥ /
asminnakṣobhya evāntastaraṅgāḥ sṛṣṭidṛṣṭayaḥ
sarasyatirase bhānti cidghanāmṛtavṛṣṭayaḥ /
avibhāge vibhāgasthā akṣobhe kṣubhitā iva /
avibhātā vibhāntīva cidghane sṛṣṭidṛṣṭayaḥ
paramāṇau paramāṇāvatra saṃsāramaṇḍalam /
vibhāti bhāsurārambhaṃ na vibhāti ca kiṃcana
ākāśakālapavanādipadārthajāta-
masyāṅgamaṅgarahitasya tadapyanaṅgam /
sarvātmakaṃ sakalabhāvavikāraśūnya-
mapyetadāhurajaraṃ paramārthatattvam
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe u० brahmasvarūpavarṇanaṃ nāma dvipañcāśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0