Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Vasistha · Verses 6.51-2

6.51-2.51

ekapañcāśaḥ sargaḥ

6.51-2.1

śrīvasiṣṭha uvāca /
na punarbhavataḥ pūrvaṃ saṃpannāścakṣurādayaḥ /
yathā kamalajasyaitatsarvameva tvayā śrutam

6.51-2.2

brahmapuryaṣṭakasyādāvarthasaṃvidyathoditā /
puryaṣṭakasya sarvasya tathaivodeti sarvadā

6.51-2.3

viddhi puryaṣṭakaṃ jīvo yo garbhasthendriyodayaḥ /
yadyathā bhāvayatyāśu tattathā paripaśyati

6.51-2.4

indriyāṇīndriyārthākhyaṃ viddhi saṃvedanaṃ svakam /
saṃpannaṃ ca yathā tatte proktamādyamanaḥsthitau

6.51-2.5

śuddhā saṃvitsaṃbhavantī saṃvedanamaninditam /
tato'haṃvedanānantajīvapuryaṣṭakānvitā

6.51-2.6

na tvekatvādanantatvādavedyatvādanāmaye /
abhāvatvādanekatvādaśūnyatvātparā sthitā

6.51-2.7

cetyādibuddhyā tatkiṃcinna manastāṃ ca gacchati /
na ca jīvatvamāyāti na ca puryaṣṭakātmikā

6.51-2.8

na vidyādivilāso'sti sosti nāstīva yaḥ sadā /
paramātmeti kathito manaḥṣaṣṭhendriyātigaḥ

6.51-2.9

tasmātsaṃpadyate jīvaścinmūrtirmananātmakaḥ /
bhramaḥ kevalamityādya upadeśāya gīyate

6.51-2.10

yataḥ kutaścitsaṃpanne tvavidyāmaya āmaye /
upadeśyopadeśena pravilīne vicāraṇāt

6.51-2.11

praśāntasakalākāraṃ jñānaṃ tatrāvaśiṣyate /
yatrākāśamapi sthūlamaṇāviva mahācalaḥ

6.51-2.12

yatrodyadācāramapi sadapyasadiva sthitam /
jagajjānviṣayāṃstyaktvā kāye tvaṃ tiṣṭha nirmale

6.51-2.13

asanmayamavidyāyā rūpameva tadeva hi /
yadvīkṣitā satī nūnaṃ naśyatyeva na dṛśyate

6.51-2.14

ālokitaṃ nāma kathamavastu kila labhyate /
prayatnenāpi saṃprāptaṃ mṛgatṛṣṇāmbukairiva

6.51-2.15

asadeva sadevāsadajñānādasya satyatā /
jñānādyathāsthitaṃ vastu dṛśyate naśyati bhramaḥ

6.51-2.16

avidyāyā vicāro'yaṃ jīvapuryaṣṭakādikā /
apyatyantamasatyāyāḥ kalpanā kalpitātmanaḥ

6.51-2.17

tasyāsta upadeśāya seyaṃ jīvādikalpanā /
kṛtā śāstraiḥ prabodhāya tāṃ tvamekamanāḥ śrṛṇu

6.51-2.18

jīvatvamiva saṃprāptā puryaṣṭakapadasthitā /
kalā kalaṅkakalitā citirābodhanonmukhī

6.51-2.19

yadyathā bhāvayatyāśu tattathānubhavatyalam /
satyo bhavatvasatyo vā bālena niśi yakṣakaḥ

6.51-2.20

pañcatanmātrakalanāṃ saṃbhāvayati sattayā /
tatrātmani tathā randhrānprapaśyati tathoditān

6.51-2.21

ebhya eva samutpannaṃ bahiḥsthaṃ bhūtapañcakam /
paśyatyananyadanyābhaṃ śākhāśatamivāṅakuraḥ

6.51-2.22

idamantaridaṃ bāhyamiti niścayavāṃstataḥ /
jīvo bhāvaṃ yathādatte tattathā draḍhayatyatha

6.51-2.23

raśmijālamivendoryadātmanaḥ pratibhāsanam /
bāhyasparśatayā tena tadevāśūrarīkṛtam

6.51-2.24

maricasyeva yattaikṣṇyaṃ śūnyatvamiva khasya yat /
ātmano vedanaṃ yacca tadevānyadiva sthitam

6.51-2.25

atraiva niścayaṃ baddhvā niyamaḥ sudṛḍhīkṛtaḥ /
anenetthamanenetthaṃ bhāvyamityavakhaṇḍitam

6.51-2.26

svabhāvetaranāmāsau svasaṃkalpamayātmakaḥ /
kaścitkadācidbhavati svabhāvenaiva nānyathā

6.51-2.27

ātmanaivedamakhilaṃ saṃpannaṃ dvaitamadvayam /
khaṇḍo madhuraseneva mṛdeva ca mahāghaṭaḥ

6.51-2.28

saṃniveśavikārādideśakālādisaṃbhavāt /
saṃbhavatyatra natvīśe deśakālādyasaṃbhavāt

6.51-2.29

itaḥ puṣpamitaḥ patramahamityudito yathā /
khaṇḍe svātmani naḥ sattāraso'dvitve dvitāṃ vahan

6.51-2.30

itaḥ paṭa itaḥ kuḍyamahamityāditastathā /
sarvātmanātmani brahma viddhi tvaṃ dvitvamāharat

6.51-2.31

adyāṅkuro'hamadyārkarugahaṃ tvadya vāridaḥ /
yatheti tiṣṭhatyambhodastathātmā sadasadvapuḥ

6.51-2.32

iti bhāvyamanenedamitthaṃ sarveśvare tatam /
kramaṃ khaṇḍayituṃ loke kasya nāmāsti śaktatā

6.51-2.33

ādarśasvaccha ākāśe naiva svaḥ pratibimbati /
vyatirekāsaṃbhavataḥ kacatyeva hi kevalam

6.51-2.34

brahmaṇi tvātmanātmaiva sthitaḥ kacati bimbati /
dvaitībhavatyadeho'pi cinmayatvātsvabhāvataḥ

6.51-2.35

yadyathaivātmakacanaṃ vetti taṃ bhavatātmanā /
asatyamapi tanneha vyabhicārī kadācana

6.51-2.36

hematvakaṭakatve dve satyāsatyasvarūpiṇī /
hemni bhāṇḍagate yadvaccittvācittve tathātmani

6.51-2.37

sarvagatvācciteścittvaṃ nityaṃ manasi vidyate /
hematvaṃ kaṭakasyeva jaḍabhāvaḥ sthito'nyadā

6.51-2.38

cittvajāḍyātmakaṃ cittaṃ dṛṣṭaṃ bhāvayati svayam /
yathā yadaiva yadbhāvaṃ tathā bhavati tattadā

6.51-2.39

kāle kāle citā jīvastvanyonyo bhavati svayam /
bhāvitākāravānantarvāsanākalikodayāt

6.51-2.40

svapne dṛṣṭo yathā grāmo yāti sattānyatekṣaṇāt /
dehāddehaṃ tathā yāti deho'yaṃ pratibhātmakaḥ

6.51-2.41

pratibhāso yathā svapne naraḥ kuḍyaṃ paṭo bhavet /
bhavatyasatyamevedaṃ dehāntaramidaṃ svataḥ

6.51-2.42

asatyameva mriyate tvasatyaṃ jāyate punaḥ /
jīvaḥ svapratibhāsena svapnavatsvānyarūpavat

6.51-2.43

kālenaitādṛśaṃ rūpamidaṃ nānyatvameti vai /
prakṛtaṃ niścayārūḍhaṃ bhramantyete bhavaḥ svataḥ

6.51-2.44

vastu dṛṣṭamadṛṣṭaṃ ca svapne samanubhūyate /
jīvasvapne jagadrūpaṃ viddhi vedyavidāṃ vara

6.51-2.45

ajāgratdṛṣṭidṛṣṭo yaḥ svābhidhānādineritaḥ /
na svapno vidyate tasmādacchātmā citimātrakam

6.51-2.46

adyāpūrvābhidhaṃ svapne yathā paśyati nānyathā /
agradṛṣṭaṃ tathaivārthaṃ cetanaṃ citprapaśyati

6.51-2.47

prāktanī vāsanādyāpi pauruṣeṇāvajīyate /
hyaḥkukarmādya yatnena prayāti hi sukarmatām

6.51-2.48

mokṣādṛte na śāmyanti jīvatāṃ cakṣurādayaḥ /
unmajjanti nimajjanti kevalaṃ deśakālataḥ

6.51-2.49

citaḥ svakalanāttasya dehogra iva tiṣṭhati /
pañcātmābhāvito'satyo mahāyakṣaḥ śiśoriva

6.51-2.50

manobuddhirahaṃkārastathā tanmātrapañcakam /
iti puryaṣṭakaṃ proktaṃ deho'sāvātivāhikaḥ

6.51-2.51

amūrta eva cittātmā khatvamasyātipīnatā /
vātatāsya mahāgulmo dehatāsya sumerutā

6.51-2.52

virajastvakrameṇaiva niravasthastu muktibhāk /
suṣuptataikāvasthāsya jaḍāḥ kroḍīkṛtā yayā

6.51-2.53

svapnanāmnī tathāvasthā dehapratyayaśālinī /
āmokṣaṃ bhramatīhāyamiti sthāvarajaṃgamaiḥ

6.51-2.54

kadāciddhi suṣuptasthaḥ kadācitsvapnavatsthitaḥ /
ātivāhikadeho'yaṃ sarvasyaivāvatiṣṭhate

6.51-2.55

yadā suṣuptabhāvastho bhāviduḥsvapnavedhitaḥ /
tadā kālānalasamastiṣṭhatyanuditākṛtiḥ

6.51-2.56

sthāvarādyāsvavasthāsu kalpavṛkṣadaśāsu ca /
bhavatyeva suṣuptastho ghanamohaśilāghanaḥ

6.51-2.57

suṣuptatāsya jaḍatā svapnottheyaṃ hi saṃsṛtiḥ /
yaḥ prabodho'sya sā muktistajjāgradyā tu turyatā

6.51-2.58

jīvaprabodhānmuktirhi prabodhātparamātmatām /
so'bhyeti kṣālitamalaṃ tāmraṃ kanakatāmiva

6.51-2.59

jīvaprabodhānmuktiryā sā ceha dvividhocyate /
ekā jīvanmuktateti dvitīyā dehamuktatā

6.51-2.60

jīvanmuktirhi turyatvaṃ turyātītaṃ padaṃ tataḥ /
bodho jīvaḥ prabodho'yaṃ sa ca buddhiprayatnataḥ

6.51-2.61

jñātapramāṇo jīvontaryo jānātīha tanmayaḥ /
paśyatīmaṃ bhayaṃ caiva sudīrghasvapnavibhramam

6.51-2.62

mithyoditaḥ svahṛdaye svastha eva śilīkṛte /
jīvānāmantare tvanyanna kiṃciccitkalāṃ vinā

6.51-2.63

tāmevānyatayā paśyanmudhaiva pariśocati /
jīvāṇorantare tvanyanna kiṃcitparamādṛte

6.51-2.64

yatra tatra jagaddṛṣṭamaho māyāvijṛmbhitam /
sthālyantaḥ kathadambūnāṃ yathā nānā bhramodayaḥ

6.51-2.65

jīvāṇūnāṃ tathaivāntarmithyāsaṃsaraṇodayaḥ /
bandhosya vāsanābandho mokṣaḥ syādvāsanālayaḥ

6.51-2.66

vāsanānto'sya sauṣuptī svapne visphurati sthitiḥ /
ghanavāsanamoho'yaṃ jīvaḥ sthāvaratādibhāk

6.51-2.67

madhyasthavāsanastiryakpuruṣastanuvāsanaḥ /
yadāntarjīvitenānto bahirjātā ghaṭādayaḥ

6.51-2.68

jīvaikyādubhayoḥ sattā grāhyagrāhakayostadā /
ātmānātmasamālīḍho bahirantaryadā citā

6.51-2.69

tadā grāhyagrahaṇadhīrmṛgatṛṣṇeva sodayā /
neha saṃtyajyate kiṃcinneha kiṃcinna gṛhyate

6.51-2.70

bāhyāntarakalākāraścidātmaikaḥ prakāśate /
trijagacciccamatkārastvalaṃ bhedavikalpanaiḥ /
śobhitāḥ smaściti cirātsabāhyāntarna vidyate

6.51-2.71

abdhiryathā jalamapāstasamastabhedaḥ
khādacchameva sakalaṃ dravamekaśuddham /
sarvaṃ tathedamapahastitabhedajāta-
mādyaṃ paraṃ padamanāmayameva buddham

6.51-2.51

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye deva० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū० indriyārthopalambhavicāro nāmaikapañcāśaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc