Yoga Vasistha · Verses 6.51-2
ekapañcāśaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
na punarbhavataḥ pūrvaṃ saṃpannāścakṣurādayaḥ /
yathā kamalajasyaitatsarvameva tvayā śrutam
brahmapuryaṣṭakasyādāvarthasaṃvidyathoditā /
puryaṣṭakasya sarvasya tathaivodeti sarvadā
viddhi puryaṣṭakaṃ jīvo yo garbhasthendriyodayaḥ /
yadyathā bhāvayatyāśu tattathā paripaśyati
indriyāṇīndriyārthākhyaṃ viddhi saṃvedanaṃ svakam /
saṃpannaṃ ca yathā tatte proktamādyamanaḥsthitau
śuddhā saṃvitsaṃbhavantī saṃvedanamaninditam /
tato'haṃvedanānantajīvapuryaṣṭakānvitā
na tvekatvādanantatvādavedyatvādanāmaye /
abhāvatvādanekatvādaśūnyatvātparā sthitā
cetyādibuddhyā tatkiṃcinna manastāṃ ca gacchati /
na ca jīvatvamāyāti na ca puryaṣṭakātmikā
na vidyādivilāso'sti sosti nāstīva yaḥ sadā /
paramātmeti kathito manaḥṣaṣṭhendriyātigaḥ
tasmātsaṃpadyate jīvaścinmūrtirmananātmakaḥ /
bhramaḥ kevalamityādya upadeśāya gīyate
yataḥ kutaścitsaṃpanne tvavidyāmaya āmaye /
upadeśyopadeśena pravilīne vicāraṇāt
praśāntasakalākāraṃ jñānaṃ tatrāvaśiṣyate /
yatrākāśamapi sthūlamaṇāviva mahācalaḥ
yatrodyadācāramapi sadapyasadiva sthitam /
jagajjānviṣayāṃstyaktvā kāye tvaṃ tiṣṭha nirmale
asanmayamavidyāyā rūpameva tadeva hi /
yadvīkṣitā satī nūnaṃ naśyatyeva na dṛśyate
ālokitaṃ nāma kathamavastu kila labhyate /
prayatnenāpi saṃprāptaṃ mṛgatṛṣṇāmbukairiva
asadeva sadevāsadajñānādasya satyatā /
jñānādyathāsthitaṃ vastu dṛśyate naśyati bhramaḥ
avidyāyā vicāro'yaṃ jīvapuryaṣṭakādikā /
apyatyantamasatyāyāḥ kalpanā kalpitātmanaḥ
tasyāsta upadeśāya seyaṃ jīvādikalpanā /
kṛtā śāstraiḥ prabodhāya tāṃ tvamekamanāḥ śrṛṇu
jīvatvamiva saṃprāptā puryaṣṭakapadasthitā /
kalā kalaṅkakalitā citirābodhanonmukhī
yadyathā bhāvayatyāśu tattathānubhavatyalam /
satyo bhavatvasatyo vā bālena niśi yakṣakaḥ
pañcatanmātrakalanāṃ saṃbhāvayati sattayā /
tatrātmani tathā randhrānprapaśyati tathoditān
ebhya eva samutpannaṃ bahiḥsthaṃ bhūtapañcakam /
paśyatyananyadanyābhaṃ śākhāśatamivāṅakuraḥ
idamantaridaṃ bāhyamiti niścayavāṃstataḥ /
jīvo bhāvaṃ yathādatte tattathā draḍhayatyatha
raśmijālamivendoryadātmanaḥ pratibhāsanam /
bāhyasparśatayā tena tadevāśūrarīkṛtam
maricasyeva yattaikṣṇyaṃ śūnyatvamiva khasya yat /
ātmano vedanaṃ yacca tadevānyadiva sthitam
atraiva niścayaṃ baddhvā niyamaḥ sudṛḍhīkṛtaḥ /
anenetthamanenetthaṃ bhāvyamityavakhaṇḍitam
svabhāvetaranāmāsau svasaṃkalpamayātmakaḥ /
kaścitkadācidbhavati svabhāvenaiva nānyathā
ātmanaivedamakhilaṃ saṃpannaṃ dvaitamadvayam /
khaṇḍo madhuraseneva mṛdeva ca mahāghaṭaḥ
saṃniveśavikārādideśakālādisaṃbhavāt /
saṃbhavatyatra natvīśe deśakālādyasaṃbhavāt
itaḥ puṣpamitaḥ patramahamityudito yathā /
khaṇḍe svātmani naḥ sattāraso'dvitve dvitāṃ vahan
itaḥ paṭa itaḥ kuḍyamahamityāditastathā /
sarvātmanātmani brahma viddhi tvaṃ dvitvamāharat
adyāṅkuro'hamadyārkarugahaṃ tvadya vāridaḥ /
yatheti tiṣṭhatyambhodastathātmā sadasadvapuḥ
iti bhāvyamanenedamitthaṃ sarveśvare tatam /
kramaṃ khaṇḍayituṃ loke kasya nāmāsti śaktatā
ādarśasvaccha ākāśe naiva svaḥ pratibimbati /
vyatirekāsaṃbhavataḥ kacatyeva hi kevalam
brahmaṇi tvātmanātmaiva sthitaḥ kacati bimbati /
dvaitībhavatyadeho'pi cinmayatvātsvabhāvataḥ
yadyathaivātmakacanaṃ vetti taṃ bhavatātmanā /
asatyamapi tanneha vyabhicārī kadācana
hematvakaṭakatve dve satyāsatyasvarūpiṇī /
hemni bhāṇḍagate yadvaccittvācittve tathātmani
sarvagatvācciteścittvaṃ nityaṃ manasi vidyate /
hematvaṃ kaṭakasyeva jaḍabhāvaḥ sthito'nyadā
cittvajāḍyātmakaṃ cittaṃ dṛṣṭaṃ bhāvayati svayam /
yathā yadaiva yadbhāvaṃ tathā bhavati tattadā
kāle kāle citā jīvastvanyonyo bhavati svayam /
bhāvitākāravānantarvāsanākalikodayāt
svapne dṛṣṭo yathā grāmo yāti sattānyatekṣaṇāt /
dehāddehaṃ tathā yāti deho'yaṃ pratibhātmakaḥ
pratibhāso yathā svapne naraḥ kuḍyaṃ paṭo bhavet /
bhavatyasatyamevedaṃ dehāntaramidaṃ svataḥ
asatyameva mriyate tvasatyaṃ jāyate punaḥ /
jīvaḥ svapratibhāsena svapnavatsvānyarūpavat
kālenaitādṛśaṃ rūpamidaṃ nānyatvameti vai /
prakṛtaṃ niścayārūḍhaṃ bhramantyete bhavaḥ svataḥ
vastu dṛṣṭamadṛṣṭaṃ ca svapne samanubhūyate /
jīvasvapne jagadrūpaṃ viddhi vedyavidāṃ vara
ajāgratdṛṣṭidṛṣṭo yaḥ svābhidhānādineritaḥ /
na svapno vidyate tasmādacchātmā citimātrakam
adyāpūrvābhidhaṃ svapne yathā paśyati nānyathā /
agradṛṣṭaṃ tathaivārthaṃ cetanaṃ citprapaśyati
prāktanī vāsanādyāpi pauruṣeṇāvajīyate /
hyaḥkukarmādya yatnena prayāti hi sukarmatām
mokṣādṛte na śāmyanti jīvatāṃ cakṣurādayaḥ /
unmajjanti nimajjanti kevalaṃ deśakālataḥ
citaḥ svakalanāttasya dehogra iva tiṣṭhati /
pañcātmābhāvito'satyo mahāyakṣaḥ śiśoriva
manobuddhirahaṃkārastathā tanmātrapañcakam /
iti puryaṣṭakaṃ proktaṃ deho'sāvātivāhikaḥ
amūrta eva cittātmā khatvamasyātipīnatā /
vātatāsya mahāgulmo dehatāsya sumerutā
virajastvakrameṇaiva niravasthastu muktibhāk /
suṣuptataikāvasthāsya jaḍāḥ kroḍīkṛtā yayā
svapnanāmnī tathāvasthā dehapratyayaśālinī /
āmokṣaṃ bhramatīhāyamiti sthāvarajaṃgamaiḥ
kadāciddhi suṣuptasthaḥ kadācitsvapnavatsthitaḥ /
ātivāhikadeho'yaṃ sarvasyaivāvatiṣṭhate
yadā suṣuptabhāvastho bhāviduḥsvapnavedhitaḥ /
tadā kālānalasamastiṣṭhatyanuditākṛtiḥ
sthāvarādyāsvavasthāsu kalpavṛkṣadaśāsu ca /
bhavatyeva suṣuptastho ghanamohaśilāghanaḥ
suṣuptatāsya jaḍatā svapnottheyaṃ hi saṃsṛtiḥ /
yaḥ prabodho'sya sā muktistajjāgradyā tu turyatā
jīvaprabodhānmuktirhi prabodhātparamātmatām /
so'bhyeti kṣālitamalaṃ tāmraṃ kanakatāmiva
jīvaprabodhānmuktiryā sā ceha dvividhocyate /
ekā jīvanmuktateti dvitīyā dehamuktatā
jīvanmuktirhi turyatvaṃ turyātītaṃ padaṃ tataḥ /
bodho jīvaḥ prabodho'yaṃ sa ca buddhiprayatnataḥ
jñātapramāṇo jīvontaryo jānātīha tanmayaḥ /
paśyatīmaṃ bhayaṃ caiva sudīrghasvapnavibhramam
mithyoditaḥ svahṛdaye svastha eva śilīkṛte /
jīvānāmantare tvanyanna kiṃciccitkalāṃ vinā
tāmevānyatayā paśyanmudhaiva pariśocati /
jīvāṇorantare tvanyanna kiṃcitparamādṛte
yatra tatra jagaddṛṣṭamaho māyāvijṛmbhitam /
sthālyantaḥ kathadambūnāṃ yathā nānā bhramodayaḥ
jīvāṇūnāṃ tathaivāntarmithyāsaṃsaraṇodayaḥ /
bandhosya vāsanābandho mokṣaḥ syādvāsanālayaḥ
vāsanānto'sya sauṣuptī svapne visphurati sthitiḥ /
ghanavāsanamoho'yaṃ jīvaḥ sthāvaratādibhāk
madhyasthavāsanastiryakpuruṣastanuvāsanaḥ /
yadāntarjīvitenānto bahirjātā ghaṭādayaḥ
jīvaikyādubhayoḥ sattā grāhyagrāhakayostadā /
ātmānātmasamālīḍho bahirantaryadā citā
tadā grāhyagrahaṇadhīrmṛgatṛṣṇeva sodayā /
neha saṃtyajyate kiṃcinneha kiṃcinna gṛhyate
bāhyāntarakalākāraścidātmaikaḥ prakāśate /
trijagacciccamatkārastvalaṃ bhedavikalpanaiḥ /
śobhitāḥ smaściti cirātsabāhyāntarna vidyate
abdhiryathā jalamapāstasamastabhedaḥ
khādacchameva sakalaṃ dravamekaśuddham /
sarvaṃ tathedamapahastitabhedajāta-
mādyaṃ paraṃ padamanāmayameva buddham
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye deva० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū० indriyārthopalambhavicāro nāmaikapañcāśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0