યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.52

દ્વિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બોધો જગદિવાભાતિ મુને યેન ક્રમેણ હ ।
તં ક્રમેણ ક્રમં બ્રૂહિ ભૂયો ભેદનિવૃત્તયે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
વૃક્ષસ્યેવ વિમૂઢસ્ય યદ્દૃષ્ટૌ તત્સ્વચેતસિ ।
યન્ન દૃષ્ટૌ ન તચ્ચિત્તે ભવત્યલ્પતરસ્મૃતે

ભવ્યઃ પશ્યતિ શાસ્ત્રાર્થમેવ પૂર્વાપરાન્વિતમ્ ।
ન દૃષ્ટિવિષયં વસ્તુ યત્પશ્યતિ કરોતિ તત્

ભાવાનુષ્ઠાનનિષ્ઠઃ સન્ શાસ્ત્રાર્થૈકમના મુનિઃ ।
ભૂત્વોપદેશં ત્વમિમં શ્રૃણુ શ્રવણભૂષણમ્

ઇયં દૃશ્યભરભ્રાન્તિર્નન્વવિદ્યેતિ ચોચ્યતે ।
વસ્તુતો વિદ્યતે નૈષા તાપનદ્યાં યથા પયઃ

ઉપદેશ્યોપદેશાર્થમેનાં મદુપરોધતઃ ।
સત્યામિવ ક્ષણં તાવદાશ્રિત્ય શ્રૂયતામિદમ્

કુત એષા કથં ચેતિ વિકલ્પાનનુદાહરન્ ।
નેદમેષાં ન ચાસ્તીતિ સ્વયં જ્ઞાસ્યસિ બોધતઃ

યદિદં દૃશ્યતે કિંચિજ્જગત્સ્થાવરજંગમમ્ ।
સર્વં સર્વપ્રકારાઢ્યં કલ્પાન્તે તદ્વિનશ્યતિ

અસ્ય ભાગવિભાગાત્મા નાશોઽવશ્યમવારિતઃ ।
બિન્દુના બિન્દુના બોધે ઉદ્ધૃતસ્યાસ્તિ હિ ક્ષયઃ

એવં સ્થિતે દ્રવ્યનાશે બ્રહ્મણસ્તન્મયત્વતઃ ।
નાનન્તત્વં ન ચાસ્તિત્વં ન ચ વૈ સંભવત્યલમ્

મદશક્તિરિવ જ્ઞાનમિતિ નાસ્માસુ સિધ્યતિ ।
દેહો વિજ્ઞાનતોઽસ્માકં સ્વપ્નવન્ન તુ તત્ત્વતઃ

નશ્યત્યેવ ચ દૃશ્યશ્રીઃ સૈવ નાન્યૈવ નૈવ ચ ।
ઇત્થં ભવેત્સમુચિતં કૃતં શાસ્ત્રં ચ નાન્યથા

સૈવૈતીત્યસમુલ્લેખં કથં નષ્ટસ્ય સંભવઃ ।
તદ્રૂપાન્યેતિ યુક્તં સ્યાદનુભૂતાનુગા વયમ્

સૈવ વ્યોમતયૈવાસીદિત્યસત્સૈવ સા કથમ્ ।
તથૈવ વ્યોમસંસ્થા ચેન્નાશં તર્હિ ન સા ગતા

કાર્યકારણયોરેકરૂપતૈવં યદા તદા ।
કાર્યકારણતાભાવાદૈક્યમેવાસ્મદાગમઃ

શૂન્યત્વમુપલમ્ભત્વં યદ્ગતં નષ્ટમેવ તત્ ।
અન્યસ્તર્હિ ભવેન્નાશઃ કીદૃશઃ કિલ કથ્યતામ્

નષ્ટં ભૂયસ્તદુત્પન્નમિતિ યત્પ્રત્યયેતિ કઃ ।
નશ્યત્યવશ્યં તેનેદં પુનરન્યત્પ્રવર્તતે

મધ્યે મધ્યે યદુત્સેધફલાદ્યવયવૈકિકા ।
આદેહં બીજસત્તાસ્તિ કાર્યકારણતા કુતઃ

દેશકાલક્રિયાત્મૈકં યથાદૃષ્ટમિહ સ્થિતમ્ ।
બીજમેવૈકકર્માતો ન ઘટઃ પટકાર્યકૃત્

સર્વદર્શનસિદ્ધાન્તે નાસ્તિ ભેદો ન વસ્તુનિ ।
પરમાર્થમયે તેન વિવાદેન કિમત્ર નઃ

ઇદં શાન્તમનાદ્યન્તં તદ્રૂપત્વાદ્વિચારતઃ ।
વ્યોમાભં બોધતામાત્રમનુભૂતિપ્રમાણતઃ

યથૈતન્નાનુભૂતં સદ્યથૈતદનુભૂયતે ।
યથૈતત્સિદ્ધિમાપ્નોતિ તદિદં કથ્યતે ક્રમાત્

મહાકલ્પાન્ત ઉન્નષ્ટે સર્વસ્મિન્દૃશ્યમણ્ડલે ।
આમહાદેવપર્યન્તં સમનોબુદ્ધિકર્મણિ

વ્યોમન્યપિ શમં યાતે કાલેઽપ્યકલિતસ્થિતૌ ।
વાયાવપિ ત્વપગતે તેજસ્યત્યન્તમસ્થિતે

તેજસ્યપિ ગતે ધ્વંસં વાર્યાદૌ સુચિરં ક્ષતે ।
અલમન્તમનુપ્રાપ્તે સર્વશબ્દાર્થસંચયે

શિષ્યતે શાન્તબોધાત્મ સદચ્છં બાધ્યવર્જિતમ્ ।
અનાદિનિધનં સૌમ્યં કિમપ્યમલમવ્યયમ્

અવાચ્યમનભિવ્યક્તમતીન્દ્રિયમનામકમ્ ।
સર્વભૂતાત્મકં શૂન્યં સદસચ્ચ પરં પદમ્

તન્ન વાયુર્ન ચાકાશં ન બુદ્ધ્યાદિ ન શૂન્યકમ્ ।
ન કિંચિદપિ સર્વાત્મ કિમપ્યન્યત્પરં નભઃ

તદ્વિદા તત્પદસ્થેન તન્મુક્તેનાનુભૂયતે ।
અન્યૈઃ કેવલમામ્નાતૈરાગમૈરેવ વર્ણ્યતે

ન કાલો ન મનો નાત્મા ન સન્નાસન્ન દેશદિક્ ।
ન મધ્યમેતયોર્નાન્તં ન બોધો નાપ્યબોધિતમ્

કિમપ્યેવ તદત્યચ્છં બુધ્યતે બોધપારગૈઃ ।
શાન્તસંસારવિસરૈઃ પરાં ભૂમિમુપાગતૈઃ

પ્રતિષિદ્ધા મયૈતે તુ યેઽર્થાઃ સર્વત્ર તે સ્થિતાઃ ।
અસ્મદ્બુદ્ધ્યા પરિચ્છેદ્યાઃ સૌમ્યામ્ભોધેરિવોર્મયઃ

યથાસ્થિતં સ્થિતાઃ સર્વે ભાવાસ્તત્ર યથા તથા ।
અનુત્કીર્ણા મહાસ્તમ્ભે વિવિધાઃ શાલભઞ્જિકાઃ

એવં તત્ર સ્થિતાઃ સર્વે ભાવા એવં ચ ન સ્થિતાઃ ।
અસર્વાત્મૈવ સર્વાત્મ તદેવ ન તદેવ ચ

પદં યથૈતત્સર્વાત્મ સર્વાર્થપરિવર્જિતમ્ । ।
યથા તત્ર ચ પશ્યન્તિ તત્રૈકપરિણામિનઃ

સર્વં સર્વાત્મકં ચૈવ સર્વાર્થરહિતં પદમ્ ।
સર્વાર્થપરિપૂર્ણં ચ તદાદ્યં પરિદૃશ્યતે

તવૈતાવન્મહાબુદ્ધે સર્વાર્થોપશમાત્મકમ્ ।
ન સમ્યગ્દાનમુત્પન્નં સંશયોઽત્ર નિદર્શનમ્

યઃ પ્રબુદ્ધો નિરાભાસં પરમાભાસમાગતઃ ।
સ્વચ્છાન્તઃકરણઃ શાન્તસ્તં સ્વભાવં સ પશ્યતિ

અયં ત્વમહમિત્યાદિત્રિંકાલગજગદ્ભ્રમઃ ।
તત્રાસ્તિ હેમપિણ્ડાન્તરિવ રૂપકજાલકમ્

હેમપિણ્ડાદ્યથા ભાણ્ડજાલં નાનોપલભ્યતે ।
તથા ન લભ્યતે ભિન્નં પરમાર્થઘનાજ્જગત્

સર્વદૈવ હિ ભિન્નાત્મા સ્વાઙ્ગભૂતોપલમ્ભદૃક્ ।
સ જગદ્દ્વૈતમેવેદં હેમેવાઙ્ગદરૂપકમ્

રિક્તં દેશાદિશબ્દાર્થૈર્દેશકાલક્રિયાત્મકમ્ ।
યથાસ્થિતમિદં તત્ર સર્વમસ્તિ ન વાસ્તિ ચ

યથોર્મ્યાદિ સમે તોયે ચિત્રં ચિત્રકૃદીહતે ।
ભાણ્ડવૃન્દં મૃદઃ પિણ્ડે તથેદં બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્

તથૈતદત્ર નો ભિન્નં નાભિન્નં નાસ્તિ ચાસ્તિ ચ ।
નિત્યં તન્મયમેવાચ્છં શાન્તે શાન્તમિદં તથા

અનિખાતૈવ ભાતીયં ત્રિજગચ્છાલભઞ્જિકા ।
સ્વરસસ્યેવ દૃશ્યત્વમિતા બ્રહ્મણિ દારુણિ

નિખાતા દૃશ્યતાં યાન્તિ સ્તમ્ભસ્થાઃ શાલભઞ્જિકાઃ ।
અસ્મિન્નક્ષોભ્ય એવાન્તસ્તરઙ્ગાઃ સૃષ્ટિદૃષ્ટયઃ

સરસ્યતિરસે ભાન્તિ ચિદ્ઘનામૃતવૃષ્ટયઃ ।
અવિભાગે વિભાગસ્થા અક્ષોભે ક્ષુભિતા ઇવ ।
અવિભાતા વિભાન્તીવ ચિદ્ઘને સૃષ્ટિદૃષ્ટયઃ

પરમાણૌ પરમાણાવત્ર સંસારમણ્ડલમ્ ।
વિભાતિ ભાસુરારમ્ભં ન વિભાતિ ચ કિંચન

આકાશકાલપવનાદિપદાર્થજાત-
મસ્યાઙ્ગમઙ્ગરહિતસ્ય તદપ્યનઙ્ગમ્ ।
સર્વાત્મકં સકલભાવવિકારશૂન્ય-
મપ્યેતદાહુરજરં પરમાર્થતત્ત્વમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ બ્રહ્મસ્વરૂપવર્ણનં નામ દ્વિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ