Yoga Vasistha · Chapter 6.51

ekapañcāśaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
kathaṃ kevalajāgrattvamakāraṇamanarthakam /
parādvikasati brahmangaganādiva pādapaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
akāraṇaṃ mahābuddhe na kāryamupalabhyate /
tajjāgrataḥ kevalasya na kaścidiha saṃbhavaḥ

tasyāto saṃbhavādanye jīvabhedāḥ sajīvakāḥ /
sarve na saṃbhavantyeva kāraṇābhāvavikṣatāḥ

neha prajāyate kiṃcinneha kiṃcana naśyati /
upadeśyopadeśārthaṃ śabdārthakalanodayaḥ

śrīrāma uvāca /
kaḥ karoti śarīrāṇi manobuddhyādicetanaiḥ /
ko mohayati bhūtāni sneharāgādibandhanaiḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
na kaścideva kurute śarīrāṇi kadācana /
na mohayati bhūtāni kaścideva kadācana

anādyantāvabhāsātmā bodha ātmani saṃsthitaḥ /
nānāpadārtharūpeṇa kamūrmyāditayā yathā

bāhyaṃ na vidyate kiṃcidbodhaḥ sphurati bāhyavat /
udeti bodhahṛdayādbījādiva varadrumaḥ

bodhasyāntaridaṃ viśvaṃ sthitameva raghūdvaha /
stambhasyāntaryathā śālabhañjikā prakaṭīkṛtā

sabāhyābhyantarātmaikamanantaṃ deśakālataḥ /
bodhāmodaprasaraṇaṃ jagadeva prabudhyatām

ayameva paro loko bhāvyatāṃ vāsanākṣayaḥ /
śāmyatāṃ paralokasthaṃ kāḥ kilāyānti vāsanāḥ

deśakālakriyālokarūpacittātmasatpadam /
deśakālādiśabdārtharahitaṃ na ca śūnyakam

pade padavidāmeva tasminbodhagatirbhavet /
draṣṭraṇāṃ śāntadṛśyānāmevānyeṣāṃ na rāghava

ye vai taralagambhīramahaṃtāgartamāśritāḥ /
paśyanti te tamālokaṃ na kadācana kecana

caturdaśavidhānantabhūtajātasughuṃghumā /
jagaddṛṣṭiriyaṃ jñasya śarīrāvayavopamā

kāraṇābhāvataḥ sṛṣṭirnoditā na ca śāmyati /
yādṛśaṃ kāraṇaṃ vā syāttādṛgbhavati kāryakam

yadi syātkāraṇe kāryaṃ sthitaṃ kāraṇatāsya kā /
kāryamevopalambhāttadasaddvayamavedanāt

saumyasyāntaryathāmbhodherūrmyāvartādayaḥ sthitāḥ /
brahmaṇyasaṃbhavakṣobhe jagaccittādayastathā

sarvātmaivāmalaṃ brahma piṇḍa eka iva sthitam /
nānābhāṇḍātma hemaiva yathāntaḥsthitarūpakam

svapnakāle svapna eva jāgradvyagrāparigrahāt /
jāgratkāle jāgradeva svapnaḥ satyāvabodhataḥ

cittamātratayā buddhaṃ mṛgatṛṣṇāmbuvatsthitam /
jāgratsvapnatvamāyāti vicāravikalīkṛtam

samyagjñānena bhūtāni jñasya dehatayā saha /
pīṭhabandhaṃ vimuñcanti gatakāla ivāmbudāḥ

yathā galitumārabdho ghano gaganatāmiyāt /
tathā satyāvabodhena śāmyetsātmagrahaṃ jagat

śaradabhravadālūnā mṛgatṛṣṇāmbuvrattathā /
punaḥ saṃspṛśyamānaiva bodhādgalati dṛśyatā

yathā dīptānale līnaṃ suvarṇaṃ ghṛtamindhanam /
ekatāṃ yāti vijñāne tathā bhuvanacittadṛk

bodhena tanutāmeti piṇḍabandho jagattraye /
piśācabuddhiḥ sadane bodhitasya yathā śiśoḥ

bodhasyānantarūpasya svayamevātmanātmani /
jagaccittāditā bhātā piṇḍabandhaḥ kilātra kaḥ

bodhābodhanamevedaṃ jagaccittamivoditam /
tadevāstaṃ gataṃ bodhātpiṇḍabandhasya kāstitā

jahāti piṇḍakāṭhinyaṃ jāgratsvapnāvabodhataḥ /
parāṃ pelavatāmeti hema drutamivāgninā

yathāsthitaṃ bodha eva ghanatāmiva gacchati /
vinaiva deśakālābhyāṃ tau vinirmāya hemavat

jāgratyevaṃ vicāreṇa svapnābhe pelave sthite /
kṣīyamāṇe śaratkāla ivaiti tanutāṃ rasaḥ

parāṃ pelavatāṃ yātā dṛśyalakṣmyaḥ sthitā api /
svapnā iva parijñātā na svadante vivekinaḥ

kva kila svātmaviśrāntiḥ kvaitadviṣayavedanam /
suṣuptajāgratoraikyaṃ bhrāntābhrāntātmanorbhavet

cittamātre bhrāntimātre svapnamātrātmani sthite /
jagatīha padārthebhyaḥ satyabuddhirnivartate

kasya svadante'satyāni kathameva mahāmate /
mṛgatṛṣṇājalānīva dṛśyānyapi puraḥsthitaiḥ

satyabuddhau vilīnāyāṃ jagatpaśyati śāntadhīḥ /
jāladvīpāṃśujālābhamapiṇḍātmāmbarātmakam

jāgrato vastutaḥ śūnyātparijñātānnivartate /
cittabhramātmano bhrāntirūpāsvādanabhāvanā

yadavastviti vijñātaṃ tatropādeyatā kutaḥ /
kena svapnaṃ parijñāya svapnahemābhigamyate

svapnādiva parijñātādraso dṛśyānnivartate /
draṣṭradṛśyadaśādoṣagranthicchedaḥ pravartate

nīrasaḥ śāntamanano nirvāṇāhaṃkṛtiḥ kṛtī /
vītarāgo nirāyāsaḥ śāntastiṣṭhati buddhadhīḥ

rase nīrasatāṃ yāte vāsanā pravilīyate /
śikhāyāṃ pravilīnāyāṃ pradīpasyāṃśavo yathā

bodhāddīpāṃśujālābhamaghanaṃ vyoma dṛśyate /
bhrāntirūpaṃ jagatkṛtsnaṃ gandharvanagaraṃ yathā

naivātmānaṃ na cākāśaṃ na śūnyaṃ na ca vedanam /
atyantapariṇāmena paśyanpaśyati tatpadam

yatra nātmā na śūnyaṃ ca na jagatkalanā na ca /
na cittadṛśyodayadhīḥ sarvaṃ cāsti yathāsthitam

bhūmyāditā'jñasaṃbuddhā jñānādastamupāgatā /
jñasya śūnyaiva saṃpannā saṃsthitāpi na vidyate

bhavatyekasamādhānasaumyātmā vyomanirmalaḥ /
tiṣṭhatyapagatāsaṅgaḥ sthita evāpyasatsamaḥ

astaṃgatamanā maunī nirodhapadavīṃ gataḥ /
tīrṇaḥ saṃsārajaladheḥ karmaṇāmantamāgataḥ

tanubhuvanagaganagirigaṇa-
karaṇaparaṃ paramamajñānam /
vigalati galite tasmin
sakalamidaṃ vidyamānamapi

saṃśāntāntaḥkaraṇo
galitavikalpaḥ svarūpasāramayaḥ /
paramaśamāmṛtatṛpta-
stiṣṭhati vidvānnirāvaraṇaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de०mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe u० viśrāntiyogopadeśo nāmaikapañcāśaḥ sargaḥ