યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.51-2

એકપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ન પુનર્ભવતઃ પૂર્વં સંપન્નાશ્ચક્ષુરાદયઃ ।
યથા કમલજસ્યૈતત્સર્વમેવ ત્વયા શ્રુતમ્

બ્રહ્મપુર્યષ્ટકસ્યાદાવર્થસંવિદ્યથોદિતા ।
પુર્યષ્ટકસ્ય સર્વસ્ય તથૈવોદેતિ સર્વદા

વિદ્ધિ પુર્યષ્ટકં જીવો યો ગર્ભસ્થેન્દ્રિયોદયઃ ।
યદ્યથા ભાવયત્યાશુ તત્તથા પરિપશ્યતિ

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાખ્યં વિદ્ધિ સંવેદનં સ્વકમ્ ।
સંપન્નં ચ યથા તત્તે પ્રોક્તમાદ્યમનઃસ્થિતૌ

શુદ્ધા સંવિત્સંભવન્તી સંવેદનમનિન્દિતમ્ ।
તતોઽહંવેદનાનન્તજીવપુર્યષ્ટકાન્વિતા

ન ત્વેકત્વાદનન્તત્વાદવેદ્યત્વાદનામયે ।
અભાવત્વાદનેકત્વાદશૂન્યત્વાત્પરા સ્થિતા

ચેત્યાદિબુદ્ધ્યા તત્કિંચિન્ન મનસ્તાં ચ ગચ્છતિ ।
ન ચ જીવત્વમાયાતિ ન ચ પુર્યષ્ટકાત્મિકા

ન વિદ્યાદિવિલાસોઽસ્તિ સોસ્તિ નાસ્તીવ યઃ સદા ।
પરમાત્મેતિ કથિતો મનઃષષ્ઠેન્દ્રિયાતિગઃ

તસ્માત્સંપદ્યતે જીવશ્ચિન્મૂર્તિર્મનનાત્મકઃ ।
ભ્રમઃ કેવલમિત્યાદ્ય ઉપદેશાય ગીયતે

યતઃ કુતશ્ચિત્સંપન્ને ત્વવિદ્યામય આમયે ।
ઉપદેશ્યોપદેશેન પ્રવિલીને વિચારણાત્

પ્રશાન્તસકલાકારં જ્ઞાનં તત્રાવશિષ્યતે ।
યત્રાકાશમપિ સ્થૂલમણાવિવ મહાચલઃ

યત્રોદ્યદાચારમપિ સદપ્યસદિવ સ્થિતમ્ ।
જગજ્જાન્વિષયાંસ્ત્યક્ત્વા કાયે ત્વં તિષ્ઠ નિર્મલે

અસન્મયમવિદ્યાયા રૂપમેવ તદેવ હિ ।
યદ્વીક્ષિતા સતી નૂનં નશ્યત્યેવ ન દૃશ્યતે

આલોકિતં નામ કથમવસ્તુ કિલ લભ્યતે ।
પ્રયત્નેનાપિ સંપ્રાપ્તં મૃગતૃષ્ણામ્બુકૈરિવ

અસદેવ સદેવાસદજ્ઞાનાદસ્ય સત્યતા ।
જ્ઞાનાદ્યથાસ્થિતં વસ્તુ દૃશ્યતે નશ્યતિ ભ્રમઃ

અવિદ્યાયા વિચારોઽયં જીવપુર્યષ્ટકાદિકા ।
અપ્યત્યન્તમસત્યાયાઃ કલ્પના કલ્પિતાત્મનઃ

તસ્યાસ્ત ઉપદેશાય સેયં જીવાદિકલ્પના ।
કૃતા શાસ્ત્રૈઃ પ્રબોધાય તાં ત્વમેકમનાઃ શ્રૃણુ

જીવત્વમિવ સંપ્રાપ્તા પુર્યષ્ટકપદસ્થિતા ।
કલા કલઙ્કકલિતા ચિતિરાબોધનોન્મુખી

યદ્યથા ભાવયત્યાશુ તત્તથાનુભવત્યલમ્ ।
સત્યો ભવત્વસત્યો વા બાલેન નિશિ યક્ષકઃ

પઞ્ચતન્માત્રકલનાં સંભાવયતિ સત્તયા ।
તત્રાત્મનિ તથા રન્ધ્રાન્પ્રપશ્યતિ તથોદિતાન્

એભ્ય એવ સમુત્પન્નં બહિઃસ્થં ભૂતપઞ્ચકમ્ ।
પશ્યત્યનન્યદન્યાભં શાખાશતમિવાઙકુરઃ

ઇદમન્તરિદં બાહ્યમિતિ નિશ્ચયવાંસ્તતઃ ।
જીવો ભાવં યથાદત્તે તત્તથા દ્રઢયત્યથ

રશ્મિજાલમિવેન્દોર્યદાત્મનઃ પ્રતિભાસનમ્ ।
બાહ્યસ્પર્શતયા તેન તદેવાશૂરરીકૃતમ્

મરિચસ્યેવ યત્તૈક્ષ્ણ્યં શૂન્યત્વમિવ ખસ્ય યત્ ।
આત્મનો વેદનં યચ્ચ તદેવાન્યદિવ સ્થિતમ્

અત્રૈવ નિશ્ચયં બદ્ધ્વા નિયમઃ સુદૃઢીકૃતઃ ।
અનેનેત્થમનેનેત્થં ભાવ્યમિત્યવખણ્ડિતમ્

સ્વભાવેતરનામાસૌ સ્વસંકલ્પમયાત્મકઃ ।
કશ્ચિત્કદાચિદ્ભવતિ સ્વભાવેનૈવ નાન્યથા

આત્મનૈવેદમખિલં સંપન્નં દ્વૈતમદ્વયમ્ ।
ખણ્ડો મધુરસેનેવ મૃદેવ ચ મહાઘટઃ

સંનિવેશવિકારાદિદેશકાલાદિસંભવાત્ ।
સંભવત્યત્ર નત્વીશે દેશકાલાદ્યસંભવાત્

ઇતઃ પુષ્પમિતઃ પત્રમહમિત્યુદિતો યથા ।
ખણ્ડે સ્વાત્મનિ નઃ સત્તારસોઽદ્વિત્વે દ્વિતાં વહન્

ઇતઃ પટ ઇતઃ કુડ્યમહમિત્યાદિતસ્તથા ।
સર્વાત્મનાત્મનિ બ્રહ્મ વિદ્ધિ ત્વં દ્વિત્વમાહરત્

અદ્યાઙ્કુરોઽહમદ્યાર્કરુગહં ત્વદ્ય વારિદઃ ।
યથેતિ તિષ્ઠત્યમ્ભોદસ્તથાત્મા સદસદ્વપુઃ

ઇતિ ભાવ્યમનેનેદમિત્થં સર્વેશ્વરે તતમ્ ।
ક્રમં ખણ્ડયિતું લોકે કસ્ય નામાસ્તિ શક્તતા

આદર્શસ્વચ્છ આકાશે નૈવ સ્વઃ પ્રતિબિમ્બતિ ।
વ્યતિરેકાસંભવતઃ કચત્યેવ હિ કેવલમ્

બ્રહ્મણિ ત્વાત્મનાત્મૈવ સ્થિતઃ કચતિ બિમ્બતિ ।
દ્વૈતીભવત્યદેહોઽપિ ચિન્મયત્વાત્સ્વભાવતઃ

યદ્યથૈવાત્મકચનં વેત્તિ તં ભવતાત્મના ।
અસત્યમપિ તન્નેહ વ્યભિચારી કદાચન

હેમત્વકટકત્વે દ્વે સત્યાસત્યસ્વરૂપિણી ।
હેમ્નિ ભાણ્ડગતે યદ્વચ્ચિત્ત્વાચિત્ત્વે તથાત્મનિ

સર્વગત્વાચ્ચિતેશ્ચિત્ત્વં નિત્યં મનસિ વિદ્યતે ।
હેમત્વં કટકસ્યેવ જડભાવઃ સ્થિતોઽન્યદા

ચિત્ત્વજાડ્યાત્મકં ચિત્તં દૃષ્ટં ભાવયતિ સ્વયમ્ ।
યથા યદૈવ યદ્ભાવં તથા ભવતિ તત્તદા

કાલે કાલે ચિતા જીવસ્ત્વન્યોન્યો ભવતિ સ્વયમ્ ।
ભાવિતાકારવાનન્તર્વાસનાકલિકોદયાત્

સ્વપ્ને દૃષ્ટો યથા ગ્રામો યાતિ સત્તાન્યતેક્ષણાત્ ।
દેહાદ્દેહં તથા યાતિ દેહોઽયં પ્રતિભાત્મકઃ

પ્રતિભાસો યથા સ્વપ્ને નરઃ કુડ્યં પટો ભવેત્ ।
ભવત્યસત્યમેવેદં દેહાન્તરમિદં સ્વતઃ

અસત્યમેવ મ્રિયતે ત્વસત્યં જાયતે પુનઃ ।
જીવઃ સ્વપ્રતિભાસેન સ્વપ્નવત્સ્વાન્યરૂપવત્

કાલેનૈતાદૃશં રૂપમિદં નાન્યત્વમેતિ વૈ ।
પ્રકૃતં નિશ્ચયારૂઢં ભ્રમન્ત્યેતે ભવઃ સ્વતઃ

વસ્તુ દૃષ્ટમદૃષ્ટં ચ સ્વપ્ને સમનુભૂયતે ।
જીવસ્વપ્ને જગદ્રૂપં વિદ્ધિ વેદ્યવિદાં વર

અજાગ્રત્દૃષ્ટિદૃષ્ટો યઃ સ્વાભિધાનાદિનેરિતઃ ।
ન સ્વપ્નો વિદ્યતે તસ્માદચ્છાત્મા ચિતિમાત્રકમ્

અદ્યાપૂર્વાભિધં સ્વપ્ને યથા પશ્યતિ નાન્યથા ।
અગ્રદૃષ્ટં તથૈવાર્થં ચેતનં ચિત્પ્રપશ્યતિ

પ્રાક્તની વાસનાદ્યાપિ પૌરુષેણાવજીયતે ।
હ્યઃકુકર્માદ્ય યત્નેન પ્રયાતિ હિ સુકર્મતામ્

મોક્ષાદૃતે ન શામ્યન્તિ જીવતાં ચક્ષુરાદયઃ ।
ઉન્મજ્જન્તિ નિમજ્જન્તિ કેવલં દેશકાલતઃ

ચિતઃ સ્વકલનાત્તસ્ય દેહોગ્ર ઇવ તિષ્ઠતિ ।
પઞ્ચાત્માભાવિતોઽસત્યો મહાયક્ષઃ શિશોરિવ

મનોબુદ્ધિરહંકારસ્તથા તન્માત્રપઞ્ચકમ્ ।
ઇતિ પુર્યષ્ટકં પ્રોક્તં દેહોઽસાવાતિવાહિકઃ

અમૂર્ત એવ ચિત્તાત્મા ખત્વમસ્યાતિપીનતા ।
વાતતાસ્ય મહાગુલ્મો દેહતાસ્ય સુમેરુતા

વિરજસ્ત્વક્રમેણૈવ નિરવસ્થસ્તુ મુક્તિભાક્ ।
સુષુપ્તતૈકાવસ્થાસ્ય જડાઃ ક્રોડીકૃતા યયા

સ્વપ્નનામ્ની તથાવસ્થા દેહપ્રત્યયશાલિની ।
આમોક્ષં ભ્રમતીહાયમિતિ સ્થાવરજંગમૈઃ

કદાચિદ્ધિ સુષુપ્તસ્થઃ કદાચિત્સ્વપ્નવત્સ્થિતઃ ।
આતિવાહિકદેહોઽયં સર્વસ્યૈવાવતિષ્ઠતે

યદા સુષુપ્તભાવસ્થો ભાવિદુઃસ્વપ્નવેધિતઃ ।
તદા કાલાનલસમસ્તિષ્ઠત્યનુદિતાકૃતિઃ

સ્થાવરાદ્યાસ્વવસ્થાસુ કલ્પવૃક્ષદશાસુ ચ ।
ભવત્યેવ સુષુપ્તસ્થો ઘનમોહશિલાઘનઃ

સુષુપ્તતાસ્ય જડતા સ્વપ્નોત્થેયં હિ સંસૃતિઃ ।
યઃ પ્રબોધોઽસ્ય સા મુક્તિસ્તજ્જાગ્રદ્યા તુ તુર્યતા

જીવપ્રબોધાન્મુક્તિર્હિ પ્રબોધાત્પરમાત્મતામ્ ।
સોઽભ્યેતિ ક્ષાલિતમલં તામ્રં કનકતામિવ

જીવપ્રબોધાન્મુક્તિર્યા સા ચેહ દ્વિવિધોચ્યતે ।
એકા જીવન્મુક્તતેતિ દ્વિતીયા દેહમુક્તતા

જીવન્મુક્તિર્હિ તુર્યત્વં તુર્યાતીતં પદં તતઃ ।
બોધો જીવઃ પ્રબોધોઽયં સ ચ બુદ્ધિપ્રયત્નતઃ

જ્ઞાતપ્રમાણો જીવોન્તર્યો જાનાતીહ તન્મયઃ ।
પશ્યતીમં ભયં ચૈવ સુદીર્ઘસ્વપ્નવિભ્રમમ્

મિથ્યોદિતઃ સ્વહૃદયે સ્વસ્થ એવ શિલીકૃતે ।
જીવાનામન્તરે ત્વન્યન્ન કિંચિચ્ચિત્કલાં વિના

તામેવાન્યતયા પશ્યન્મુધૈવ પરિશોચતિ ।
જીવાણોરન્તરે ત્વન્યન્ન કિંચિત્પરમાદૃતે

યત્ર તત્ર જગદ્દૃષ્ટમહો માયાવિજૃમ્ભિતમ્ ।
સ્થાલ્યન્તઃ કથદમ્બૂનાં યથા નાના ભ્રમોદયઃ

જીવાણૂનાં તથૈવાન્તર્મિથ્યાસંસરણોદયઃ ।
બન્ધોસ્ય વાસનાબન્ધો મોક્ષઃ સ્યાદ્વાસનાલયઃ

વાસનાન્તોઽસ્ય સૌષુપ્તી સ્વપ્ને વિસ્ફુરતિ સ્થિતિઃ ।
ઘનવાસનમોહોઽયં જીવઃ સ્થાવરતાદિભાક્

મધ્યસ્થવાસનસ્તિર્યક્પુરુષસ્તનુવાસનઃ ।
યદાન્તર્જીવિતેનાન્તો બહિર્જાતા ઘટાદયઃ

જીવૈક્યાદુભયોઃ સત્તા ગ્રાહ્યગ્રાહકયોસ્તદા ।
આત્માનાત્મસમાલીઢો બહિરન્તર્યદા ચિતા

તદા ગ્રાહ્યગ્રહણધીર્મૃગતૃષ્ણેવ સોદયા ।
નેહ સંત્યજ્યતે કિંચિન્નેહ કિંચિન્ન ગૃહ્યતે

બાહ્યાન્તરકલાકારશ્ચિદાત્મૈકઃ પ્રકાશતે ।
ત્રિજગચ્ચિચ્ચમત્કારસ્ત્વલં ભેદવિકલ્પનૈઃ ।
શોભિતાઃ સ્મશ્ચિતિ ચિરાત્સબાહ્યાન્તર્ન વિદ્યતે

અબ્ધિર્યથા જલમપાસ્તસમસ્તભેદઃ
ખાદચ્છમેવ સકલં દ્રવમેકશુદ્ધમ્ ।
સર્વં તથેદમપહસ્તિતભેદજાત-
માદ્યં પરં પદમનામયમેવ બુદ્ધમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દેવ૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ઇન્દ્રિયાર્થોપલમ્ભવિચારો નામૈકપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ