Yoga Vasistha · Verses 6.50-2

pañcāśaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
jñātaṃ jñātavyamakhilaṃ dṛṣṭaṃ draṣṭavyamakṣatam /
pareṇa paripūrṇāḥ smo brahmajñānāmṛtena te

pūrṇātpūrṇamidaṃ pūrṇaṃ pūrṇātpūrṇaṃ prasūyate /
pūrṇenāpūritaṃ pūrṇaṃ sthitā pūrṇe ca pūrṇatā

līlayedaṃ tu pṛcchāmi bhūyobodhābhivṛddhaye /
bālasyeva pitā brahmanna kopaṃ kartumarhasi

śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca /
vidyamānamapi brahmandṛśyamānamapi sphuṭam

kathaṃ mṛtasya vai jantorviṣayaṃ svaṃ na paśyati /
jīvataśca kathaṃ sarvaṃ viṣayaṃ svaṃ prapaśyati //
kathaṃ ghaṭādibāhyatvamindriyāṇi jaḍānyapi /
śarīre'nubhavantyantaḥpunarnānubhavantyapi

ayaḥśalākopamayorghaṭādīndriyayoḥ kila /
aśliṣṭayorantarasau kathaṃ tannoditā mithaḥ

jānannapi yadetānvai viśeṣāñchatadhā punaḥ /
pṛcchāmi tadaśeṣeṇa kathayasvānukampayā

śrīvasiṣṭha uvāca /
indriyādyapi cittādi ghaṭādyapi na kiṃcana /
pṛthak saṃbhavatīhāṅga nirmalāccetanādṛte

gaganādapi yā'cchā cittayā rūpaṃ svamātmanā /
cittvātpuryaṣṭakatvena bhāvavṛttyaiva bhāvitam

tadeva ca prakṛtitāṃ gataṃ jagadavasthiteḥ /
tasyā avayavājjātamindriyādi ghaṭādi ca

puryaṣṭakatvamāyātaṃ yaccittaṃ svasvabhāvataḥ /
sva evāvayavastasminghaṭādi pratibimbati

śrīrāma uvāca /
jagatsahasranirmāṇamahimno darpaṇasya ca /
puryaṣṭakasya bhagavanrūpaṃ kathaya kīdṛśam

śrīvasiṣṭha uvāca /
anādyantaṃ jagadbījaṃ yadbrahmāsti nirāmayam /
bhārūpaṃ śuddhacinmātraṃ kalākalanavarjitam

kalanonmukhatāṃ yātamantarjīva iti smṛtaḥ /
sa jīvaḥ khalu dehe'smiṃścinoti spandate sphuṭam

ahaṃbhāvādahaṃkāro mananānmana ucyate /
bodhaniścayato buddhirindradṛṣṭestathendriyam

dehabhāvanayā deho ghaṭabhāvanayā ghaṭaḥ /
eṣa eva svabhāvātmā janaiḥ puryaṣṭakaṃ smṛtaḥ

jñatvakartṛtvabhoktṛtvasākṣitvādyabhipātinī /
yā saṃvijjīva ityuktā taddhi puryaṣṭakaṃ viduḥ

kāle kāle tato jīvastvanyonyo bhavati svataḥ /
bhāvitākārayānantavāsanākaṇikodayam

puryaṣṭakasvabhāvena kālenākāramṛcchati /
yathāvāsanataḥ sekādbījaṃ pallavatāmiva

ākāro'haṃ śarīrādi sthāvarādi carādi ca /
nāhamādyaścidātmeti mithyā jñānena cetati

bhramatyeva jagajjīvo vāsanāvalitaściram /
ūrdhvādhogamanairabdhau kāṣṭhaṃ vīcihataṃ yathā

kaścidviśuddhajātitvādbhavabandhādanantaram /
buddhvātmānaṃ samabhyeti padamādyantavarjitam

kaścitkālena bahunā bhuktayonigaṇāturaḥ /
ātmajñānavaśādeti paramaṃ padamātmanaḥ

evaṃrūpaśca sumate jīvo yātaḥ śarīratām /
netrādinā ghaṭādyantaryathā vetti tathā śrṛṇu

cittvasya kalanāntasya saṃprayātasya jīvatām /
manaḥṣaṣṭhendriyagrāmo deho'yamavatiṣṭhate

yadānyaḥ sarvadehebhyaḥ khe patatyakṣarūpiṇā /
tadā tajjīvasaṃsparśājjīvātmaikatvamṛcchati

bāhyārthavedane nityaṃ saṃbandho'kṣasya kārakaḥ /
samanvitasya cittena na muktasya kadācana

yadyadacchataraṃ tasminnabhaḥsthaṃ pratibimbati /
jīvena bhavati śliṣṭo bahirjīvo'pyajīvati

nighṛṣṭanavaratnābhe yadā nayanatārake /
tadā tayorbāhyagataḥ padārthaḥ pratibimbati

jīvena bhavati śliṣṭaḥ pratibimbatayā tataḥ /
jīvajñeyatvamāyāti bāhyaṃ vastviti rāghava

yatsaṃśleṣamupāyāti tadbālo'pi hi vindati /
paśurvā sthāvaro vāpi jīvaḥ kasmānna vetsyati

acchasya nayanasyātho raśmayo jīvaveṣṭitāḥ /
kroḍīkurvantyalaṃ dṛśyaṃ jīvastattvena vindati

eṣa eva kramaḥ sparśe saṃbandhaḥ pratyayodbhavaḥ /
rase gandhe ca kathito jīvasaṃsparśasaṃbhavaḥ

śabdastvākāśaniṣṭhatvātkarṇākāśagataḥ kṣaṇāt /
jīvākāśaṃ viśatyantaritthamindriyasaṃvidaḥ

śrīrāma uvāca /
dṛśyate mānasādarśe yantradārvaudareṣu tat /
pratibimbitametanme brūhi brahmankimātmakam

śrīvasiṣṭha uvāca /
atyantajaḍayoreva jīvayoriva tanmithaḥ /
pratibimbaṃ dṛśo bhrānti viddhi vedyavidāṃ vara

tāvanmātraṃ jagattvetadviśvāso mā tavāstviha /
ahamityādistaraṅgo vartamānaṃ sadā jalam

parāmbhodhau tu nāstyeva deśakālakriyādikam /
tanmayaikatayā nityamātmā sarvatra sarvagaḥ

nityamasaktamatirmuditātmā
śāntamṛṣāsukhaduḥkhavidantaḥ /
tiṣṭha niviṣṭamatiḥ samatāyā-
mastasamastabhavāmayamāyaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī० de० mo० nirvāṇaprakaraṇe pūrvā० akṣasaṃvedanavicārayogopadeśo nāma pañcāśaḥ sargaḥ