યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.51

એકપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કથં કેવલજાગ્રત્ત્વમકારણમનર્થકમ્ ।
પરાદ્વિકસતિ બ્રહ્મન્ગગનાદિવ પાદપઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અકારણં મહાબુદ્ધે ન કાર્યમુપલભ્યતે ।
તજ્જાગ્રતઃ કેવલસ્ય ન કશ્ચિદિહ સંભવઃ

તસ્યાતો સંભવાદન્યે જીવભેદાઃ સજીવકાઃ ।
સર્વે ન સંભવન્ત્યેવ કારણાભાવવિક્ષતાઃ

નેહ પ્રજાયતે કિંચિન્નેહ કિંચન નશ્યતિ ।
ઉપદેશ્યોપદેશાર્થં શબ્દાર્થકલનોદયઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કઃ કરોતિ શરીરાણિ મનોબુદ્ધ્યાદિચેતનૈઃ ।
કો મોહયતિ ભૂતાનિ સ્નેહરાગાદિબન્ધનૈઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ન કશ્ચિદેવ કુરુતે શરીરાણિ કદાચન ।
ન મોહયતિ ભૂતાનિ કશ્ચિદેવ કદાચન

અનાદ્યન્તાવભાસાત્મા બોધ આત્મનિ સંસ્થિતઃ ।
નાનાપદાર્થરૂપેણ કમૂર્મ્યાદિતયા યથા

બાહ્યં ન વિદ્યતે કિંચિદ્બોધઃ સ્ફુરતિ બાહ્યવત્ ।
ઉદેતિ બોધહૃદયાદ્બીજાદિવ વરદ્રુમઃ

બોધસ્યાન્તરિદં વિશ્વં સ્થિતમેવ રઘૂદ્વહ ।
સ્તમ્ભસ્યાન્તર્યથા શાલભઞ્જિકા પ્રકટીકૃતા

સબાહ્યાભ્યન્તરાત્મૈકમનન્તં દેશકાલતઃ ।
બોધામોદપ્રસરણં જગદેવ પ્રબુધ્યતામ્

અયમેવ પરો લોકો ભાવ્યતાં વાસનાક્ષયઃ ।
શામ્યતાં પરલોકસ્થં કાઃ કિલાયાન્તિ વાસનાઃ

દેશકાલક્રિયાલોકરૂપચિત્તાત્મસત્પદમ્ ।
દેશકાલાદિશબ્દાર્થરહિતં ન ચ શૂન્યકમ્

પદે પદવિદામેવ તસ્મિન્બોધગતિર્ભવેત્ ।
દ્રષ્ટ્રણાં શાન્તદૃશ્યાનામેવાન્યેષાં ન રાઘવ

યે વૈ તરલગમ્ભીરમહંતાગર્તમાશ્રિતાઃ ।
પશ્યન્તિ તે તમાલોકં ન કદાચન કેચન

ચતુર્દશવિધાનન્તભૂતજાતસુઘુંઘુમા ।
જગદ્દૃષ્ટિરિયં જ્ઞસ્ય શરીરાવયવોપમા

કારણાભાવતઃ સૃષ્ટિર્નોદિતા ન ચ શામ્યતિ ।
યાદૃશં કારણં વા સ્યાત્તાદૃગ્ભવતિ કાર્યકમ્

યદિ સ્યાત્કારણે કાર્યં સ્થિતં કારણતાસ્ય કા ।
કાર્યમેવોપલમ્ભાત્તદસદ્દ્વયમવેદનાત્

સૌમ્યસ્યાન્તર્યથામ્ભોધેરૂર્મ્યાવર્તાદયઃ સ્થિતાઃ ।
બ્રહ્મણ્યસંભવક્ષોભે જગચ્ચિત્તાદયસ્તથા

સર્વાત્મૈવામલં બ્રહ્મ પિણ્ડ એક ઇવ સ્થિતમ્ ।
નાનાભાણ્ડાત્મ હેમૈવ યથાન્તઃસ્થિતરૂપકમ્

સ્વપ્નકાલે સ્વપ્ન એવ જાગ્રદ્વ્યગ્રાપરિગ્રહાત્ ।
જાગ્રત્કાલે જાગ્રદેવ સ્વપ્નઃ સત્યાવબોધતઃ

ચિત્તમાત્રતયા બુદ્ધં મૃગતૃષ્ણામ્બુવત્સ્થિતમ્ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નત્વમાયાતિ વિચારવિકલીકૃતમ્

સમ્યગ્જ્ઞાનેન ભૂતાનિ જ્ઞસ્ય દેહતયા સહ ।
પીઠબન્ધં વિમુઞ્ચન્તિ ગતકાલ ઇવામ્બુદાઃ

યથા ગલિતુમારબ્ધો ઘનો ગગનતામિયાત્ ।
તથા સત્યાવબોધેન શામ્યેત્સાત્મગ્રહં જગત્

શરદભ્રવદાલૂના મૃગતૃષ્ણામ્બુવ્રત્તથા ।
પુનઃ સંસ્પૃશ્યમાનૈવ બોધાદ્ગલતિ દૃશ્યતા

યથા દીપ્તાનલે લીનં સુવર્ણં ઘૃતમિન્ધનમ્ ।
એકતાં યાતિ વિજ્ઞાને તથા ભુવનચિત્તદૃક્

બોધેન તનુતામેતિ પિણ્ડબન્ધો જગત્ત્રયે ।
પિશાચબુદ્ધિઃ સદને બોધિતસ્ય યથા શિશોઃ

બોધસ્યાનન્તરૂપસ્ય સ્વયમેવાત્મનાત્મનિ ।
જગચ્ચિત્તાદિતા ભાતા પિણ્ડબન્ધઃ કિલાત્ર કઃ

બોધાબોધનમેવેદં જગચ્ચિત્તમિવોદિતમ્ ।
તદેવાસ્તં ગતં બોધાત્પિણ્ડબન્ધસ્ય કાસ્તિતા

જહાતિ પિણ્ડકાઠિન્યં જાગ્રત્સ્વપ્નાવબોધતઃ ।
પરાં પેલવતામેતિ હેમ દ્રુતમિવાગ્નિના

યથાસ્થિતં બોધ એવ ઘનતામિવ ગચ્છતિ ।
વિનૈવ દેશકાલાભ્યાં તૌ વિનિર્માય હેમવત્

જાગ્રત્યેવં વિચારેણ સ્વપ્નાભે પેલવે સ્થિતે ।
ક્ષીયમાણે શરત્કાલ ઇવૈતિ તનુતાં રસઃ

પરાં પેલવતાં યાતા દૃશ્યલક્ષ્મ્યઃ સ્થિતા અપિ ।
સ્વપ્ના ઇવ પરિજ્ઞાતા ન સ્વદન્તે વિવેકિનઃ

ક્વ કિલ સ્વાત્મવિશ્રાન્તિઃ ક્વૈતદ્વિષયવેદનમ્ ।
સુષુપ્તજાગ્રતોરૈક્યં ભ્રાન્તાભ્રાન્તાત્મનોર્ભવેત્

ચિત્તમાત્રે ભ્રાન્તિમાત્રે સ્વપ્નમાત્રાત્મનિ સ્થિતે ।
જગતીહ પદાર્થેભ્યઃ સત્યબુદ્ધિર્નિવર્તતે

કસ્ય સ્વદન્તેઽસત્યાનિ કથમેવ મહામતે ।
મૃગતૃષ્ણાજલાનીવ દૃશ્યાન્યપિ પુરઃસ્થિતૈઃ

સત્યબુદ્ધૌ વિલીનાયાં જગત્પશ્યતિ શાન્તધીઃ ।
જાલદ્વીપાંશુજાલાભમપિણ્ડાત્મામ્બરાત્મકમ્

જાગ્રતો વસ્તુતઃ શૂન્યાત્પરિજ્ઞાતાન્નિવર્તતે ।
ચિત્તભ્રમાત્મનો ભ્રાન્તિરૂપાસ્વાદનભાવના

યદવસ્ત્વિતિ વિજ્ઞાતં તત્રોપાદેયતા કુતઃ ।
કેન સ્વપ્નં પરિજ્ઞાય સ્વપ્નહેમાભિગમ્યતે

સ્વપ્નાદિવ પરિજ્ઞાતાદ્રસો દૃશ્યાન્નિવર્તતે ।
દ્રષ્ટ્રદૃશ્યદશાદોષગ્રન્થિચ્છેદઃ પ્રવર્તતે

નીરસઃ શાન્તમનનો નિર્વાણાહંકૃતિઃ કૃતી ।
વીતરાગો નિરાયાસઃ શાન્તસ્તિષ્ઠતિ બુદ્ધધીઃ

રસે નીરસતાં યાતે વાસના પ્રવિલીયતે ।
શિખાયાં પ્રવિલીનાયાં પ્રદીપસ્યાંશવો યથા

બોધાદ્દીપાંશુજાલાભમઘનં વ્યોમ દૃશ્યતે ।
ભ્રાન્તિરૂપં જગત્કૃત્સ્નં ગન્ધર્વનગરં યથા

નૈવાત્માનં ન ચાકાશં ન શૂન્યં ન ચ વેદનમ્ ।
અત્યન્તપરિણામેન પશ્યન્પશ્યતિ તત્પદમ્

યત્ર નાત્મા ન શૂન્યં ચ ન જગત્કલના ન ચ ।
ન ચિત્તદૃશ્યોદયધીઃ સર્વં ચાસ્તિ યથાસ્થિતમ્

ભૂમ્યાદિતાઽજ્ઞસંબુદ્ધા જ્ઞાનાદસ્તમુપાગતા ।
જ્ઞસ્ય શૂન્યૈવ સંપન્ના સંસ્થિતાપિ ન વિદ્યતે

ભવત્યેકસમાધાનસૌમ્યાત્મા વ્યોમનિર્મલઃ ।
તિષ્ઠત્યપગતાસઙ્ગઃ સ્થિત એવાપ્યસત્સમઃ

અસ્તંગતમના મૌની નિરોધપદવીં ગતઃ ।
તીર્ણઃ સંસારજલધેઃ કર્મણામન્તમાગતઃ

તનુભુવનગગનગિરિગણ-
કરણપરં પરમમજ્ઞાનમ્ ।
વિગલતિ ગલિતે તસ્મિન્
સકલમિદં વિદ્યમાનમપિ

સંશાન્તાન્તઃકરણો
ગલિતવિકલ્પઃ સ્વરૂપસારમયઃ ।
પરમશમામૃતતૃપ્ત-
સ્તિષ્ઠતિ વિદ્વાન્નિરાવરણઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ વિશ્રાન્તિયોગોપદેશો નામૈકપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ