Yoga Vasistha · Chapter 6.50

pañcāśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
ime ye jīvasaṃghātā dṛśyante daśa diggatāḥ /
naranāgasurāgendragandharvādyabhidhānakāḥ

te svapnajāgarāḥ kecitkecitsaṃkalpajāgarāḥ /
kecitkevalajāgratsthāścirājjāgratsthitāḥ pare

ghanajāgratsthitāścānye jāgratsvapnāstathetare /
kṣīṇajāgarakāḥ kecijjīvāḥ saptavidhāḥ smṛtāḥ

śrīrāma uvāca /
eteṣāṃ bhagavanbhedo bodhāya mama kathyatām /
jīvānāṃ saptarūpāṇāṃ jalānāmarṇaveṣviva

śrīvasiṣṭha uvāca /
kasmiṃścitprāktane kalpe kasmiṃścijjagati kvacit /
kecitsuptāḥ sthitā dehairjīvā jīvitadharmiṇaḥ

ye svapnamabhipaśyanti teṣāṃ svapnamidaṃ jagat /
viddhi te hi khalūcyante jīvikāḥ svapnajāgarāḥ

kvacideva prasuptānāṃ yaḥ svapnaḥ svayamutthitaḥ /
viṣayaḥ so'yamasmākaṃ teṣāṃ svapnanarā vayam

teṣāṃ ciratayā svapnaḥ sa jāgrattvamupāgataḥ /
svapnajāgarakāste tu jīvāste tadgatāḥ sthitāḥ

sarvajñatvātsarvagasya sarvaṃ sarvatra vidyate /
yena svapnavatāṃ teṣāṃ vayaṃ svapranarāḥ sthitāḥ

śrīrāma uvāca /
yeṣu kalpeṣu te jātāḥ kṣīyante kalpakalpanāḥ /
yadi tāstatkathaṃ teṣāṃ prabuddhānāmavasthitiḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
iha svapnabhramānte te mucyante vā vinidratām /
prāpya saṃkalpato dehāṃstathaivānyānśrayantyalam

tathaivānyaṃ prapaśyanti jagatkalpaṃ ca kalpitam /
kalpanābhāsanabhaso na hi saṃkaṭatā bhavet

saṃkalpanātmakajagajjīrṇodumbarakīṭakāḥ /
svapnajāgarakāḥ proktāḥ śrṛṇu saṃkalpajāgarān

kasmiṃścitprāktane kalpe kasmiṃścijjagati kvacit /
anidrālava evāntaḥ saṃkalpaikaparāḥ sthitāḥ

dhyānādviluṭhitā vātha manorājyavaśānugāḥ /
saṃkalpadārḍhyamāpannā galitāgrānubhūtayaḥ

saṃkalpa eva jāgrattvaṃ yeṣāṃ ciratayāṃśataḥ /
tatrāstamitaceṣṭānāṃ te hi saṃkalpajāgarāḥ

saṃkalpopaśame bhūyastamanyaṃ vā śrayanti te /
dehe teṣāṃ vayamime saṃkalpapuruṣāḥ sthitāḥ

saṃkalpajāgarāḥ proktā ete saṃkalpaśāyinaḥ /
jīvā jīvitagā lokāḥ śrṛṇu kevalajāgarān

prāthamyenāvatīrṇāste brahmaṇo bṛṃhitātmanaḥ /
proktāḥ kevalajāgaryāḥ prāgutpattyavikāsinaḥ

bhūyo janmāntaragatāsta eva cirajāgarāḥ /
kathyante prauḍhimāyātāḥ kāryakāraṇacāriṇaḥ

ta eva duṣkṛtāveśājjaḍasthāvaratāṃ gatāḥ /
ghanajāgrattayā proktā jāgratsu ghanatāṃ gatāḥ

ye tu śāstrārthasatsaṅgabodhitā bodhamāgatāḥ /
paśyanti svapnavajjāgrajjāgratsvapnā bhavanti te

ye tu saṃprāptasaṃbodhā viśrāntāḥ parame pade /
kṣīṇajāgratprabhṛtayaste turyāṃ bhūmikāṃ gatāḥ

iti saptavidho bhedo jīvānāṃ kathitastava /
samudrāṇāmiva mayā buddhvā śreyaḥparo bhava

bhrāntiṃ parityaja jagadgaṇanātmikāṃ tvaṃ
bodhaikarūpaghanatāmalamāgato'si /
śūnyatvavarjitamaśūnyatayā ca muktaṃ
tena dvayaikyakavimuktavapustvamādyam

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣo० nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe jīvasaptakaprakāravarṇanaṃ nāma pañcāśaḥ sargaḥ