યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.50-2

પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
જ્ઞાતં જ્ઞાતવ્યમખિલં દૃષ્ટં દ્રષ્ટવ્યમક્ષતમ્ ।
પરેણ પરિપૂર્ણાઃ સ્મો બ્રહ્મજ્ઞાનામૃતેન તે

પૂર્ણાત્પૂર્ણમિદં પૂર્ણં પૂર્ણાત્પૂર્ણં પ્રસૂયતે ।
પૂર્ણેનાપૂરિતં પૂર્ણં સ્થિતા પૂર્ણે ચ પૂર્ણતા

લીલયેદં તુ પૃચ્છામિ ભૂયોબોધાભિવૃદ્ધયે ।
બાલસ્યેવ પિતા બ્રહ્મન્ન કોપં કર્તુમર્હસિ

શ્રોત્રં ચક્ષુઃ સ્પર્શનં ચ રસનં ઘ્રાણમેવ ચ ।
વિદ્યમાનમપિ બ્રહ્મન્દૃશ્યમાનમપિ સ્ફુટમ્

કથં મૃતસ્ય વૈ જન્તોર્વિષયં સ્વં ન પશ્યતિ ।
જીવતશ્ચ કથં સર્વં વિષયં સ્વં પ્રપશ્યતિ ॥
કથં ઘટાદિબાહ્યત્વમિન્દ્રિયાણિ જડાન્યપિ ।
શરીરેઽનુભવન્ત્યન્તઃપુનર્નાનુભવન્ત્યપિ

અયઃશલાકોપમયોર્ઘટાદીન્દ્રિયયોઃ કિલ ।
અશ્લિષ્ટયોરન્તરસૌ કથં તન્નોદિતા મિથઃ

જાનન્નપિ યદેતાન્વૈ વિશેષાઞ્છતધા પુનઃ ।
પૃચ્છામિ તદશેષેણ કથયસ્વાનુકમ્પયા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇન્દ્રિયાદ્યપિ ચિત્તાદિ ઘટાદ્યપિ ન કિંચન ।
પૃથક્ સંભવતીહાઙ્ગ નિર્મલાચ્ચેતનાદૃતે

ગગનાદપિ યાઽચ્છા ચિત્તયા રૂપં સ્વમાત્મના ।
ચિત્ત્વાત્પુર્યષ્ટકત્વેન ભાવવૃત્ત્યૈવ ભાવિતમ્

તદેવ ચ પ્રકૃતિતાં ગતં જગદવસ્થિતેઃ ।
તસ્યા અવયવાજ્જાતમિન્દ્રિયાદિ ઘટાદિ ચ

પુર્યષ્ટકત્વમાયાતં યચ્ચિત્તં સ્વસ્વભાવતઃ ।
સ્વ એવાવયવસ્તસ્મિન્ઘટાદિ પ્રતિબિમ્બતિ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
જગત્સહસ્રનિર્માણમહિમ્નો દર્પણસ્ય ચ ।
પુર્યષ્ટકસ્ય ભગવન્રૂપં કથય કીદૃશમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અનાદ્યન્તં જગદ્બીજં યદ્બ્રહ્માસ્તિ નિરામયમ્ ।
ભારૂપં શુદ્ધચિન્માત્રં કલાકલનવર્જિતમ્

કલનોન્મુખતાં યાતમન્તર્જીવ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
સ જીવઃ ખલુ દેહેઽસ્મિંશ્ચિનોતિ સ્પન્દતે સ્ફુટમ્

અહંભાવાદહંકારો મનનાન્મન ઉચ્યતે ।
બોધનિશ્ચયતો બુદ્ધિરિન્દ્રદૃષ્ટેસ્તથેન્દ્રિયમ્

દેહભાવનયા દેહો ઘટભાવનયા ઘટઃ ।
એષ એવ સ્વભાવાત્મા જનૈઃ પુર્યષ્ટકં સ્મૃતઃ

જ્ઞત્વકર્તૃત્વભોક્તૃત્વસાક્ષિત્વાદ્યભિપાતિની ।
યા સંવિજ્જીવ ઇત્યુક્તા તદ્ધિ પુર્યષ્ટકં વિદુઃ

કાલે કાલે તતો જીવસ્ત્વન્યોન્યો ભવતિ સ્વતઃ ।
ભાવિતાકારયાનન્તવાસનાકણિકોદયમ્

પુર્યષ્ટકસ્વભાવેન કાલેનાકારમૃચ્છતિ ।
યથાવાસનતઃ સેકાદ્બીજં પલ્લવતામિવ

આકારોઽહં શરીરાદિ સ્થાવરાદિ ચરાદિ ચ ।
નાહમાદ્યશ્ચિદાત્મેતિ મિથ્યા જ્ઞાનેન ચેતતિ

ભ્રમત્યેવ જગજ્જીવો વાસનાવલિતશ્ચિરમ્ ।
ઊર્ધ્વાધોગમનૈરબ્ધૌ કાષ્ઠં વીચિહતં યથા

કશ્ચિદ્વિશુદ્ધજાતિત્વાદ્ભવબન્ધાદનન્તરમ્ ।
બુદ્ધ્વાત્માનં સમભ્યેતિ પદમાદ્યન્તવર્જિતમ્

કશ્ચિત્કાલેન બહુના ભુક્તયોનિગણાતુરઃ ।
આત્મજ્ઞાનવશાદેતિ પરમં પદમાત્મનઃ

એવંરૂપશ્ચ સુમતે જીવો યાતઃ શરીરતામ્ ।
નેત્રાદિના ઘટાદ્યન્તર્યથા વેત્તિ તથા શ્રૃણુ

ચિત્ત્વસ્ય કલનાન્તસ્ય સંપ્રયાતસ્ય જીવતામ્ ।
મનઃષષ્ઠેન્દ્રિયગ્રામો દેહોઽયમવતિષ્ઠતે

યદાન્યઃ સર્વદેહેભ્યઃ ખે પતત્યક્ષરૂપિણા ।
તદા તજ્જીવસંસ્પર્શાજ્જીવાત્મૈકત્વમૃચ્છતિ

બાહ્યાર્થવેદને નિત્યં સંબન્ધોઽક્ષસ્ય કારકઃ ।
સમન્વિતસ્ય ચિત્તેન ન મુક્તસ્ય કદાચન

યદ્યદચ્છતરં તસ્મિન્નભઃસ્થં પ્રતિબિમ્બતિ ।
જીવેન ભવતિ શ્લિષ્ટો બહિર્જીવોઽપ્યજીવતિ

નિઘૃષ્ટનવરત્નાભે યદા નયનતારકે ।
તદા તયોર્બાહ્યગતઃ પદાર્થઃ પ્રતિબિમ્બતિ

જીવેન ભવતિ શ્લિષ્ટઃ પ્રતિબિમ્બતયા તતઃ ।
જીવજ્ઞેયત્વમાયાતિ બાહ્યં વસ્ત્વિતિ રાઘવ

યત્સંશ્લેષમુપાયાતિ તદ્બાલોઽપિ હિ વિન્દતિ ।
પશુર્વા સ્થાવરો વાપિ જીવઃ કસ્માન્ન વેત્સ્યતિ

અચ્છસ્ય નયનસ્યાથો રશ્મયો જીવવેષ્ટિતાઃ ।
ક્રોડીકુર્વન્ત્યલં દૃશ્યં જીવસ્તત્ત્વેન વિન્દતિ

એષ એવ ક્રમઃ સ્પર્શે સંબન્ધઃ પ્રત્યયોદ્ભવઃ ।
રસે ગન્ધે ચ કથિતો જીવસંસ્પર્શસંભવઃ

શબ્દસ્ત્વાકાશનિષ્ઠત્વાત્કર્ણાકાશગતઃ ક્ષણાત્ ।
જીવાકાશં વિશત્યન્તરિત્થમિન્દ્રિયસંવિદઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
દૃશ્યતે માનસાદર્શે યન્ત્રદાર્વૌદરેષુ તત્ ।
પ્રતિબિમ્બિતમેતન્મે બ્રૂહિ બ્રહ્મન્કિમાત્મકમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અત્યન્તજડયોરેવ જીવયોરિવ તન્મિથઃ ।
પ્રતિબિમ્બં દૃશો ભ્રાન્તિ વિદ્ધિ વેદ્યવિદાં વર

તાવન્માત્રં જગત્ત્વેતદ્વિશ્વાસો મા તવાસ્ત્વિહ ।
અહમિત્યાદિસ્તરઙ્ગો વર્તમાનં સદા જલમ્

પરામ્ભોધૌ તુ નાસ્ત્યેવ દેશકાલક્રિયાદિકમ્ ।
તન્મયૈકતયા નિત્યમાત્મા સર્વત્ર સર્વગઃ

નિત્યમસક્તમતિર્મુદિતાત્મા
શાન્તમૃષાસુખદુઃખવિદન્તઃ ।
તિષ્ઠ નિવિષ્ટમતિઃ સમતાયા-
મસ્તસમસ્તભવામયમાયઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂર્વા૦ અક્ષસંવેદનવિચારયોગોપદેશો નામ પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ