યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.50

પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇમે યે જીવસંઘાતા દૃશ્યન્તે દશ દિગ્ગતાઃ ।
નરનાગસુરાગેન્દ્રગન્ધર્વાદ્યભિધાનકાઃ

તે સ્વપ્નજાગરાઃ કેચિત્કેચિત્સંકલ્પજાગરાઃ ।
કેચિત્કેવલજાગ્રત્સ્થાશ્ચિરાજ્જાગ્રત્સ્થિતાઃ પરે

ઘનજાગ્રત્સ્થિતાશ્ચાન્યે જાગ્રત્સ્વપ્નાસ્તથેતરે ।
ક્ષીણજાગરકાઃ કેચિજ્જીવાઃ સપ્તવિધાઃ સ્મૃતાઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એતેષાં ભગવન્ભેદો બોધાય મમ કથ્યતામ્ ।
જીવાનાં સપ્તરૂપાણાં જલાનામર્ણવેષ્વિવ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કસ્મિંશ્ચિત્પ્રાક્તને કલ્પે કસ્મિંશ્ચિજ્જગતિ ક્વચિત્ ।
કેચિત્સુપ્તાઃ સ્થિતા દેહૈર્જીવા જીવિતધર્મિણઃ

યે સ્વપ્નમભિપશ્યન્તિ તેષાં સ્વપ્નમિદં જગત્ ।
વિદ્ધિ તે હિ ખલૂચ્યન્તે જીવિકાઃ સ્વપ્નજાગરાઃ

ક્વચિદેવ પ્રસુપ્તાનાં યઃ સ્વપ્નઃ સ્વયમુત્થિતઃ ।
વિષયઃ સોઽયમસ્માકં તેષાં સ્વપ્નનરા વયમ્

તેષાં ચિરતયા સ્વપ્નઃ સ જાગ્રત્ત્વમુપાગતઃ ।
સ્વપ્નજાગરકાસ્તે તુ જીવાસ્તે તદ્ગતાઃ સ્થિતાઃ

સર્વજ્ઞત્વાત્સર્વગસ્ય સર્વં સર્વત્ર વિદ્યતે ।
યેન સ્વપ્નવતાં તેષાં વયં સ્વપ્રનરાઃ સ્થિતાઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
યેષુ કલ્પેષુ તે જાતાઃ ક્ષીયન્તે કલ્પકલ્પનાઃ ।
યદિ તાસ્તત્કથં તેષાં પ્રબુદ્ધાનામવસ્થિતિઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇહ સ્વપ્નભ્રમાન્તે તે મુચ્યન્તે વા વિનિદ્રતામ્ ।
પ્રાપ્ય સંકલ્પતો દેહાંસ્તથૈવાન્યાન્શ્રયન્ત્યલમ્

તથૈવાન્યં પ્રપશ્યન્તિ જગત્કલ્પં ચ કલ્પિતમ્ ।
કલ્પનાભાસનભસો ન હિ સંકટતા ભવેત્

સંકલ્પનાત્મકજગજ્જીર્ણોદુમ્બરકીટકાઃ ।
સ્વપ્નજાગરકાઃ પ્રોક્તાઃ શ્રૃણુ સંકલ્પજાગરાન્

કસ્મિંશ્ચિત્પ્રાક્તને કલ્પે કસ્મિંશ્ચિજ્જગતિ ક્વચિત્ ।
અનિદ્રાલવ એવાન્તઃ સંકલ્પૈકપરાઃ સ્થિતાઃ

ધ્યાનાદ્વિલુઠિતા વાથ મનોરાજ્યવશાનુગાઃ ।
સંકલ્પદાર્ઢ્યમાપન્ના ગલિતાગ્રાનુભૂતયઃ

સંકલ્પ એવ જાગ્રત્ત્વં યેષાં ચિરતયાંશતઃ ।
તત્રાસ્તમિતચેષ્ટાનાં તે હિ સંકલ્પજાગરાઃ

સંકલ્પોપશમે ભૂયસ્તમન્યં વા શ્રયન્તિ તે ।
દેહે તેષાં વયમિમે સંકલ્પપુરુષાઃ સ્થિતાઃ

સંકલ્પજાગરાઃ પ્રોક્તા એતે સંકલ્પશાયિનઃ ।
જીવા જીવિતગા લોકાઃ શ્રૃણુ કેવલજાગરાન્

પ્રાથમ્યેનાવતીર્ણાસ્તે બ્રહ્મણો બૃંહિતાત્મનઃ ।
પ્રોક્તાઃ કેવલજાગર્યાઃ પ્રાગુત્પત્ત્યવિકાસિનઃ

ભૂયો જન્માન્તરગતાસ્ત એવ ચિરજાગરાઃ ।
કથ્યન્તે પ્રૌઢિમાયાતાઃ કાર્યકારણચારિણઃ

ત એવ દુષ્કૃતાવેશાજ્જડસ્થાવરતાં ગતાઃ ।
ઘનજાગ્રત્તયા પ્રોક્તા જાગ્રત્સુ ઘનતાં ગતાઃ

યે તુ શાસ્ત્રાર્થસત્સઙ્ગબોધિતા બોધમાગતાઃ ।
પશ્યન્તિ સ્વપ્નવજ્જાગ્રજ્જાગ્રત્સ્વપ્ના ભવન્તિ તે

યે તુ સંપ્રાપ્તસંબોધા વિશ્રાન્તાઃ પરમે પદે ।
ક્ષીણજાગ્રત્પ્રભૃતયસ્તે તુર્યાં ભૂમિકાં ગતાઃ

ઇતિ સપ્તવિધો ભેદો જીવાનાં કથિતસ્તવ ।
સમુદ્રાણામિવ મયા બુદ્ધ્વા શ્રેયઃપરો ભવ

ભ્રાન્તિં પરિત્યજ જગદ્ગણનાત્મિકાં ત્વં
બોધૈકરૂપઘનતામલમાગતોઽસિ ।
શૂન્યત્વવર્જિતમશૂન્યતયા ચ મુક્તં
તેન દ્વયૈક્યકવિમુક્તવપુસ્ત્વમાદ્યમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે જીવસપ્તકપ્રકારવર્ણનં નામ પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ