Yoga Vasistha · Verses 6.49-2

ekonapañcāśaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
yadi nāsti vikārādi brahmanbrahmaṇi bṛṃhite /
tadidaṃ kathamābhāti bhāvābhāvamayaṃ jagat

śrīvasiṣṭha uvāca /
apunaḥprāgavasthānaṃ yatsvarūpaviparyayaḥ /
ttadvikārādikaṃ tāta yatkṣīrādiṣu vartate

payastāṃ punarabhyeti dadhitvānna punaḥ payaḥ /
buddhamādyantamadhyeṣu brahma brahmaiva nirmalam

kṣīrāderiva tenāsti brahmaṇo na vikāritā /
anādyantavibhāgasya na caiṣo'vayavikramaḥ

samasyādyantayoryeyaṃ dṛśyate vikṛtiḥ kṣaṇāt /
saṃvidaḥ saṃbhramaṃ viddhi nāvikāre'sti vikriyā

na saṃvedyaṃ na saṃvittistatra brahmaṇi vidyate /
tadbrahmaśabdakathitaṃ niḥsaṃbandhacidātmavat

yādṛgādyantayorvastu tādṛgeva taducyate /
madhye yasya yadanyatvaṃ tadabodhādvijṛmbhitam

ātmā tvādyantamadhyeṣu samaḥ sarvatra sarvadā /
svamapyanyatvamāyāti nātmatattvaṃ kadācana

arūpatvāttathaikatvānnityatvādayamīśvaraḥ /
vaśaṃ bhāvavikārāṇāṃ na kadācana gacchati

śrīrāma uvāca /
vidyamāne sadaikasminbrahmaṇyekāntanirmale /
saṃvidbhramasvarūpāyā avidyāyāḥ ka āgamaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
brahmatattvamidaṃ sarvamāsīdasti bhaviṣyati /
nirvikāramanādyantaṃ nāvidyāstīti niścayaḥ

yastu brahmeti śabdena vācyavācakayoḥ kramaḥ /
tatrāpi nānyatābhāvamupadeṣṭuṃ kramo hyasau

tvamahaṃ jagadāśāśca dyaurbhūścāpyanalādi vā /
brahmamātramanādyantaṃ nāvidyāsti manāgapi

nāmaivedamavidyeti bhramamātramasadviduḥ /
na vidyate yā sā satyā kīdṛgrāma bhavetkila

śrīrāma uvāca /
upaśamaprakaraṇe hyastane tu tvayeritam /
avidyeyaṃ tathetthaṃ ca vicāryata iti prabho

śrīvasiṣṭha uvāca /
etāvantamabuddhastvamabhūḥ kālaṃ raghūdvaha /
kalpitābhiḥ kilaitābhirbodhitosi svayuktibhiḥ

avidyeyamayaṃ jīva ityādikalanākramaḥ /
aprabuddhaprabodhāya kalpito vāgvidāṃ varaiḥ

aprabuddhaṃ mano yāvattāvadeva bhramaṃ vinā /
na prabodhamupāyāti tadākrośaśatairapi

yuktyaiva bodhayitvaiṣa jīva ātmani yojyate /
yadyuktyāsādyate kāryaṃ na tadyatnaśatairapi

sarvaṃ brahmeti yo brūyādaprabuddhasya durmateḥ /
sa karoti suhṛdvṛttyā sthāṇorduḥkhanivedanam

yuktyā prabodhyate mūḍhaḥ prājñastattvena bodhyate /
mūḍhaḥ prājñatvamāyāti na yuktyā bodhanaṃ vinā

etāvantamabuddhastvaṃ kālaṃ yuktyā prabodhitaḥ /
idānīṃ saṃprabuddhastvaṃ mayā yenāvabodhyase

brahmāhaṃ trijagadbrahma tvaṃ brahma khalu dṛśyabhūḥ /
dvitīyā kalanā nāsti yathecchasi tathā kuru

asaṃvedyamahāsaṃvitkoṭimātraṃ jagattrayam /
ekapratyayavānantaḥ kurvannapi na lipyase

bhārūpaścetano vyāpī paramātmāhamityayam /
rāghavānubhavāntastvaṃ tiṣṭhangacchañchvasansvapan

nirmamo nirahaṃkāro buddhimānasi sādhu cet /
tadbrahma vedanaṃ śāntaṃ sarvabhūtasthitaṃ bhava

tadanādyantamābhāsaṃ sattvameva paraṃ padam /
sthito'si sarvagaikātmaśuddhasaṃvinmayātmakaḥ

yadbrahmātmāpi turyaśca yā'vidyā prakṛtiśca yā /
tadabhinnasadaikātma yathā kumbhaśateṣu mṛt

nātmanaḥ prakṛtirbhinnā ghaṭānmṛnmayatā yathā /
sanmṛnmātraṃ yathā cāntarātmaivaṃ prakṛtiḥ sthitā

āvartaḥ salilasyeva yaḥ spandastvayamātmanaḥ /
proktaḥ prakṛtiśabdena tenaiveha sa eva hi

yathaikaḥ spandapavanau nāmnā bhinnau na sattayā /
tathaikamātmaprakṛtī nāmrā bhinne na sattayā

abodhādetayorbhedo bodhenaiva vilīyate /
abodhātsanmayo yāti rajjvāṃ sarpabhramo yathā

citkṣetre kalanābījaṃ yadetatpatati sphuran /
cittāṅkuraṃ tadetasmādbhāvisaṃsārakhaṇḍakaḥ

etadevātmavijñānāddagdhaṃ sadvāsanājalaiḥ /
saṃsiktamapi yatnena na bhavatyaṅkurakṣamam

no cetpatati citkṣetre kalanābījakaṃ tataḥ /
cittāṅkurā na jāyante sukhaduḥkhalavadrumāḥ

dvitvaṃ jagatyasadupāttamabodhajātaṃ
bodhakṣayaṃ jahihi bodhamupāgato'si /
ātmaikabhāvavibhavena bhavābhayātmā
nāstyeva duḥkhamiti naḥ paramārthasāraḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye deva० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pūrvā० saṃsṛtivicārayogo nāmaikonapañcāśaḥ sargaḥ