યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.49-2

એકોનપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
યદિ નાસ્તિ વિકારાદિ બ્રહ્મન્બ્રહ્મણિ બૃંહિતે ।
તદિદં કથમાભાતિ ભાવાભાવમયં જગત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અપુનઃપ્રાગવસ્થાનં યત્સ્વરૂપવિપર્યયઃ ।
ત્તદ્વિકારાદિકં તાત યત્ક્ષીરાદિષુ વર્તતે

પયસ્તાં પુનરભ્યેતિ દધિત્વાન્ન પુનઃ પયઃ ।
બુદ્ધમાદ્યન્તમધ્યેષુ બ્રહ્મ બ્રહ્મૈવ નિર્મલમ્

ક્ષીરાદેરિવ તેનાસ્તિ બ્રહ્મણો ન વિકારિતા ।
અનાદ્યન્તવિભાગસ્ય ન ચૈષોઽવયવિક્રમઃ

સમસ્યાદ્યન્તયોર્યેયં દૃશ્યતે વિકૃતિઃ ક્ષણાત્ ।
સંવિદઃ સંભ્રમં વિદ્ધિ નાવિકારેઽસ્તિ વિક્રિયા

ન સંવેદ્યં ન સંવિત્તિસ્તત્ર બ્રહ્મણિ વિદ્યતે ।
તદ્બ્રહ્મશબ્દકથિતં નિઃસંબન્ધચિદાત્મવત્

યાદૃગાદ્યન્તયોર્વસ્તુ તાદૃગેવ તદુચ્યતે ।
મધ્યે યસ્ય યદન્યત્વં તદબોધાદ્વિજૃમ્ભિતમ્

આત્મા ત્વાદ્યન્તમધ્યેષુ સમઃ સર્વત્ર સર્વદા ।
સ્વમપ્યન્યત્વમાયાતિ નાત્મતત્ત્વં કદાચન

અરૂપત્વાત્તથૈકત્વાન્નિત્યત્વાદયમીશ્વરઃ ।
વશં ભાવવિકારાણાં ન કદાચન ગચ્છતિ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વિદ્યમાને સદૈકસ્મિન્બ્રહ્મણ્યેકાન્તનિર્મલે ।
સંવિદ્ભ્રમસ્વરૂપાયા અવિદ્યાયાઃ ક આગમઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
બ્રહ્મતત્ત્વમિદં સર્વમાસીદસ્તિ ભવિષ્યતિ ।
નિર્વિકારમનાદ્યન્તં નાવિદ્યાસ્તીતિ નિશ્ચયઃ

યસ્તુ બ્રહ્મેતિ શબ્દેન વાચ્યવાચકયોઃ ક્રમઃ ।
તત્રાપિ નાન્યતાભાવમુપદેષ્ટું ક્રમો હ્યસૌ

ત્વમહં જગદાશાશ્ચ દ્યૌર્ભૂશ્ચાપ્યનલાદિ વા ।
બ્રહ્મમાત્રમનાદ્યન્તં નાવિદ્યાસ્તિ મનાગપિ

નામૈવેદમવિદ્યેતિ ભ્રમમાત્રમસદ્વિદુઃ ।
ન વિદ્યતે યા સા સત્યા કીદૃગ્રામ ભવેત્કિલ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ઉપશમપ્રકરણે હ્યસ્તને તુ ત્વયેરિતમ્ ।
અવિદ્યેયં તથેત્થં ચ વિચાર્યત ઇતિ પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એતાવન્તમબુદ્ધસ્ત્વમભૂઃ કાલં રઘૂદ્વહ ।
કલ્પિતાભિઃ કિલૈતાભિર્બોધિતોસિ સ્વયુક્તિભિઃ

અવિદ્યેયમયં જીવ ઇત્યાદિકલનાક્રમઃ ।
અપ્રબુદ્ધપ્રબોધાય કલ્પિતો વાગ્વિદાં વરૈઃ

અપ્રબુદ્ધં મનો યાવત્તાવદેવ ભ્રમં વિના ।
ન પ્રબોધમુપાયાતિ તદાક્રોશશતૈરપિ

યુક્ત્યૈવ બોધયિત્વૈષ જીવ આત્મનિ યોજ્યતે ।
યદ્યુક્ત્યાસાદ્યતે કાર્યં ન તદ્યત્નશતૈરપિ

સર્વં બ્રહ્મેતિ યો બ્રૂયાદપ્રબુદ્ધસ્ય દુર્મતેઃ ।
સ કરોતિ સુહૃદ્વૃત્ત્યા સ્થાણોર્દુઃખનિવેદનમ્

યુક્ત્યા પ્રબોધ્યતે મૂઢઃ પ્રાજ્ઞસ્તત્ત્વેન બોધ્યતે ।
મૂઢઃ પ્રાજ્ઞત્વમાયાતિ ન યુક્ત્યા બોધનં વિના

એતાવન્તમબુદ્ધસ્ત્વં કાલં યુક્ત્યા પ્રબોધિતઃ ।
ઇદાનીં સંપ્રબુદ્ધસ્ત્વં મયા યેનાવબોધ્યસે

બ્રહ્માહં ત્રિજગદ્બ્રહ્મ ત્વં બ્રહ્મ ખલુ દૃશ્યભૂઃ ।
દ્વિતીયા કલના નાસ્તિ યથેચ્છસિ તથા કુરુ

અસંવેદ્યમહાસંવિત્કોટિમાત્રં જગત્ત્રયમ્ ।
એકપ્રત્યયવાનન્તઃ કુર્વન્નપિ ન લિપ્યસે

ભારૂપશ્ચેતનો વ્યાપી પરમાત્માહમિત્યયમ્ ।
રાઘવાનુભવાન્તસ્ત્વં તિષ્ઠન્ગચ્છઞ્છ્વસન્સ્વપન્

નિર્મમો નિરહંકારો બુદ્ધિમાનસિ સાધુ ચેત્ ।
તદ્બ્રહ્મ વેદનં શાન્તં સર્વભૂતસ્થિતં ભવ

તદનાદ્યન્તમાભાસં સત્ત્વમેવ પરં પદમ્ ।
સ્થિતોઽસિ સર્વગૈકાત્મશુદ્ધસંવિન્મયાત્મકઃ

યદ્બ્રહ્માત્માપિ તુર્યશ્ચ યાઽવિદ્યા પ્રકૃતિશ્ચ યા ।
તદભિન્નસદૈકાત્મ યથા કુમ્ભશતેષુ મૃત્

નાત્મનઃ પ્રકૃતિર્ભિન્ના ઘટાન્મૃન્મયતા યથા ।
સન્મૃન્માત્રં યથા ચાન્તરાત્મૈવં પ્રકૃતિઃ સ્થિતા

આવર્તઃ સલિલસ્યેવ યઃ સ્પન્દસ્ત્વયમાત્મનઃ ।
પ્રોક્તઃ પ્રકૃતિશબ્દેન તેનૈવેહ સ એવ હિ

યથૈકઃ સ્પન્દપવનૌ નામ્ના ભિન્નૌ ન સત્તયા ।
તથૈકમાત્મપ્રકૃતી નામ્રા ભિન્ને ન સત્તયા

અબોધાદેતયોર્ભેદો બોધેનૈવ વિલીયતે ।
અબોધાત્સન્મયો યાતિ રજ્જ્વાં સર્પભ્રમો યથા

ચિત્ક્ષેત્રે કલનાબીજં યદેતત્પતતિ સ્ફુરન્ ।
ચિત્તાઙ્કુરં તદેતસ્માદ્ભાવિસંસારખણ્ડકઃ

એતદેવાત્મવિજ્ઞાનાદ્દગ્ધં સદ્વાસનાજલૈઃ ।
સંસિક્તમપિ યત્નેન ન ભવત્યઙ્કુરક્ષમમ્

નો ચેત્પતતિ ચિત્ક્ષેત્રે કલનાબીજકં તતઃ ।
ચિત્તાઙ્કુરા ન જાયન્તે સુખદુઃખલવદ્રુમાઃ

દ્વિત્વં જગત્યસદુપાત્તમબોધજાતં
બોધક્ષયં જહિહિ બોધમુપાગતોઽસિ ।
આત્મૈકભાવવિભવેન ભવાભયાત્મા
નાસ્ત્યેવ દુઃખમિતિ નઃ પરમાર્થસારઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દેવ૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂર્વા૦ સંસૃતિવિચારયોગો નામૈકોનપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ