Yoga Vasistha · Chapter 6.49

ekonapañcāśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
paripuṣṭavivekānāṃ vāsanāmalamujjhatām /
mahattā mahatāmantaḥ kāpyapūrvaiva jāyate

audāryodāramaryādāṃ matiṃ gāmbhīryasundarīm /
mahatāṃ nāvagāhante bhuvanāni caturdaśa

cittabhrāntirjagaditi prarūḍhe pratyaye satām /
bāhyaścāntaścarannakragraho mohaśca śāmyati

dvīnduvattāpajalavatkeśoṇḍrakavadambare /
visphurantyāṃ jagadbhrāntau vāsanāpratyayaḥ kutaḥ

vāsanāpratyaye śūnye śūnyaṃ vyomaiva śiṣyate /
sāpyavasthā mano'sattve kutastyājyā vivekinā

trayametattu yāvasthātrayeṇānena varjitā /
paśyantīvāpyapaśyantī sāvasthā paramocyate

vicitraratnaraśmyogha iva nānātmakaṃ jagat /
ābhāsamātraṃ na tvātmā na ghanaṃ na ca pārthivam

rūpālokanamātraṃ hi śūnyameva jagatsthitam /
khe vicitramaṇivyūhakarajālamivotthitam

neha satyāni bhūtāni na jagattā na śūnyatā /
idaṃ brahmākhyaratneśaprabhājālaṃ vijṛmbhitam

sṛṣṭayo'sṛṣṭayo brāhmyo nānātā ca na nāśatāḥ /
amūrtā eva bhāsante kalpanārkagaṇā ghanāḥ

evaṃ tāvaddhanībhūtaḥ piṇḍagrāho na vidyate /
saṃkalpite ca vyomnīva śūnyataivāvagamyate

tasyāmavastubhūtāyāṃ kathaṃ bhāvanibandhanam /
bhaviṣyadākāśatarau viśrāntaḥ ko vihaṃgamaḥ

piṇḍatvaṃ nāsti bhūtānāṃ śūnyatā ca na vidyate /
cittamapyata evāstaṃ śeṣaṃ sattanna cāsthiti

anānāsamamevāste nānārūpo vibodhavān /
antarālīnanānārtho yathā kanakapiṇḍakaḥ

yathāsthitasya sāhaṃtvaṃ viśvaṃ cittaṃ vilīyate /
jñasyāvācyamacittvaṃ satsvarūpamavaśiṣyate

kliśyate kevalaṃ buddhiruttarādharadarśanaiḥ /
stokayābhyastayā yuktyā satyo'rtho hyavagamyate

virāḍojovirahitaṃ kāryakāraṇatādibhiḥ /
bhūtabhavyabhaviṣyasya jagadaṅgasya saṃbhavam

yena bodhātmanā buddhaṃ sa jña ityabhidhīyate /
advaitasyopaśāntasya tasya viśvaṃ na vidyate

pūrvoktāḥ sarva evaite upadeśā viśeṣaṇāḥ /
jñasyānubhavamāyānti svataḥ sādhukathā iva

piṇḍatvaṃ nāsti bhūtānāṃ śūnyatvaṃ cāpyasaṃbhavāt /
ata eva mano nāsti śeṣaṃ sattattava sthitiḥ

cetyonmukhatvamevāntaścetanasyāsya cetanam /
uditaṃ tadanarthāya śreyase'nuditaṃ bhavet

uditaṃ vāhyatāmeti tatra gacchati piṇḍatām /
svayaṃ saṃvedanādeva jāḍyādambviva śailatām

svapnādyarthavadādatte bodho'bodhena piṇḍatām /
tadgrāhakatayā cittaṃ bhūtvā badhnāti dehakam

etāvatīṣvavasthāsu bodhasyodeti nānyatā /
śabdakalpanayā bhedaḥ kevalaṃ parikalpitaḥ

bahirantaśca bodhasya bhātyātmaivārthadṛṣṭibhiḥ /
antastvena bahiṣṭvena naivāsya manaso yathā

bodhasyākāśakalpatvātkālākāśādi tadvapuḥ /
padārthāścaiva svātmānaḥ svapnavannārtharūpi kham

bāhyārthatā nāntaratvaṃ tadvadbodhavaśādvrajet /
nāsādṛśyaṃ hi bodhatvaṃ gantuṃ śaktaṃ jaḍaṃ kvacit

bodho dṛśyadaśāṃ naiti prāpto vāpi ca tāṃ sthitim /
sa yathāsthitamevāste manāgapyeti nānyatām

atyarthaṃ śuddhabodhaikapariṇāme kṛtodaye /
bodhābodhārthaśabdānāṃ śrutirapyastameṣyati

ātivāhikadehānāṃ cittānāmeva jāyate /
ādhibhautikatābodho dṛḍhabhāvanayā svayā

ākāśaviśadaiścittairbhāvitaiṣātivāhikaiḥ /
ādhibhautikatā mithyā naṭairiva piśācatā

bhrāntirabhramaṇābhyāsātprajñātaiṣopaśāmyati /
nonmatto'smīti saṃbodhācchāmyatyunmattatā kila

bhrānteḥ svayaṃ parijñānādvāsanā vinivartate /
svapne svapnatayā buddhe kasya syātkila bhāvanā

vāsanātānavenaiva saṃsāra upaśāmyati /
vāsanaiva mahāyakṣiṇyetacchedaparā budhāḥ

ajñānonmattatā puṃsāṃ yathābhyāsena bhāvitā /
tathaiva bodhātsvabhyāsātsā kālenopaśāmyati

ātivāhikadeho'yamādhibhautikatāṃ yathā /
nīyate bhāvanāṃ tajjñairbodhasattāprasādataḥ

ātivāhikadeho'pi nītvā jīvapadaṃ tathā /
dṛḍhena bodhābhyāsena netavyo brahmatāmapi

svavastuvaccedutpattirbudhyate bodharūpiṇī /
tadātivāhikī buddhiḥ kathamityapi budhyate

no cettatprativākyārthāttadgranthirvinivartate /
bhūtotsādanasūtrasya pratipattṛpadaṃ yathā

jagadbodhaikatāṃ buddhvā boddhavyā tāvadavraṇam /
atyantapariṇāmena yāvatsāpi na budhyate

sabāhyābhyantare citte śānte bhāti svabhāvatā /
śītalāṃ vyomanirbhāsāṃ tāmevāśritya śāmyatām

jñānavānjñānayajñastho dhyānayūpaṃ viropayan /
jagadvijitya jayati sarvatyāgaikadakṣiṇaḥ

patatyaṅgāravarṣe ca vāti vā pralayānile /
bhūtale vrajati vyomni samamāste jña ātmani

vaitṛṣṇyaśāntamanaso nirodhamalamīyuṣaḥ /
sthitirvajrasamādhānaṃ vinā nānyopapadyate

yathā bāhyārthavaitṛṣṇye nopaśāmyatyalaṃ manaḥ /
na tathā śāstrasaṃdarbhairnopadeśatapodamaiḥ

manastṛṇasya sarvārthavaitṛṣṇyāgnirvibodhitaḥ /
sarvatyāgānilaiḥ saṃpadatyāpaditi bhāvanāt

bahirantaśca mohaśca piṇḍagrāho'rthavedanam /
jñaptireveti kacati jñātvā maṇirivātmani

naranāgāsurāgāragirigahvaradṛṣṭibhiḥ /
citireveti visṛtā dhūmo'mbudatayeva khe

vepante ciddravatvena brahmāṇḍajaḍabhāṇḍagāḥ /
svavivartataraṅgiṇyo jīvaśaktyā''patadrasāḥ

jīvakājīrṇaśapharī vyomavārivihāriṇī /
mohajālena valitā na smaratyātmani sthitim

ghanībhūtā ghanatvena cidghanā gaganāṅgaṇe /
nānāpadārtharūpeṇa sphurati svātmanātmani

sarva eva samā jīvā vāsanāmantareṇa ca /
śuṣkaparṇavaduḍḍīnā jaḍāḥ śvasanaveṇavaḥ

āhṛtya pauruṣabalānyavajitya tandrī-
mutthāya tarjitasamarjitavāsanaugham /
saṃsārapāśaghanapañjaramañjasaiva
bhaṅktvābhyudeyamabhito'jñasamena bhāvyam

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe utta० sarvopaśāntirnāmaikonapañcāśaḥ sargaḥ