યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.49

એકોનપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પરિપુષ્ટવિવેકાનાં વાસનામલમુજ્ઝતામ્ ।
મહત્તા મહતામન્તઃ કાપ્યપૂર્વૈવ જાયતે

ઔદાર્યોદારમર્યાદાં મતિં ગામ્ભીર્યસુન્દરીમ્ ।
મહતાં નાવગાહન્તે ભુવનાનિ ચતુર્દશ

ચિત્તભ્રાન્તિર્જગદિતિ પ્રરૂઢે પ્રત્યયે સતામ્ ।
બાહ્યશ્ચાન્તશ્ચરન્નક્રગ્રહો મોહશ્ચ શામ્યતિ

દ્વીન્દુવત્તાપજલવત્કેશોણ્ડ્રકવદમ્બરે ।
વિસ્ફુરન્ત્યાં જગદ્ભ્રાન્તૌ વાસનાપ્રત્યયઃ કુતઃ

વાસનાપ્રત્યયે શૂન્યે શૂન્યં વ્યોમૈવ શિષ્યતે ।
સાપ્યવસ્થા મનોઽસત્ત્વે કુતસ્ત્યાજ્યા વિવેકિના

ત્રયમેતત્તુ યાવસ્થાત્રયેણાનેન વર્જિતા ।
પશ્યન્તીવાપ્યપશ્યન્તી સાવસ્થા પરમોચ્યતે

વિચિત્રરત્નરશ્મ્યોઘ ઇવ નાનાત્મકં જગત્ ।
આભાસમાત્રં ન ત્વાત્મા ન ઘનં ન ચ પાર્થિવમ્

રૂપાલોકનમાત્રં હિ શૂન્યમેવ જગત્સ્થિતમ્ ।
ખે વિચિત્રમણિવ્યૂહકરજાલમિવોત્થિતમ્

નેહ સત્યાનિ ભૂતાનિ ન જગત્તા ન શૂન્યતા ।
ઇદં બ્રહ્માખ્યરત્નેશપ્રભાજાલં વિજૃમ્ભિતમ્

સૃષ્ટયોઽસૃષ્ટયો બ્રાહ્મ્યો નાનાતા ચ ન નાશતાઃ ।
અમૂર્તા એવ ભાસન્તે કલ્પનાર્કગણા ઘનાઃ

એવં તાવદ્ધનીભૂતઃ પિણ્ડગ્રાહો ન વિદ્યતે ।
સંકલ્પિતે ચ વ્યોમ્નીવ શૂન્યતૈવાવગમ્યતે

તસ્યામવસ્તુભૂતાયાં કથં ભાવનિબન્ધનમ્ ।
ભવિષ્યદાકાશતરૌ વિશ્રાન્તઃ કો વિહંગમઃ

પિણ્ડત્વં નાસ્તિ ભૂતાનાં શૂન્યતા ચ ન વિદ્યતે ।
ચિત્તમપ્યત એવાસ્તં શેષં સત્તન્ન ચાસ્થિતિ

અનાનાસમમેવાસ્તે નાનારૂપો વિબોધવાન્ ।
અન્તરાલીનનાનાર્થો યથા કનકપિણ્ડકઃ

યથાસ્થિતસ્ય સાહંત્વં વિશ્વં ચિત્તં વિલીયતે ।
જ્ઞસ્યાવાચ્યમચિત્ત્વં સત્સ્વરૂપમવશિષ્યતે

ક્લિશ્યતે કેવલં બુદ્ધિરુત્તરાધરદર્શનૈઃ ।
સ્તોકયાભ્યસ્તયા યુક્ત્યા સત્યોઽર્થો હ્યવગમ્યતે

વિરાડોજોવિરહિતં કાર્યકારણતાદિભિઃ ।
ભૂતભવ્યભવિષ્યસ્ય જગદઙ્ગસ્ય સંભવમ્

યેન બોધાત્મના બુદ્ધં સ જ્ઞ ઇત્યભિધીયતે ।
અદ્વૈતસ્યોપશાન્તસ્ય તસ્ય વિશ્વં ન વિદ્યતે

પૂર્વોક્તાઃ સર્વ એવૈતે ઉપદેશા વિશેષણાઃ ।
જ્ઞસ્યાનુભવમાયાન્તિ સ્વતઃ સાધુકથા ઇવ

પિણ્ડત્વં નાસ્તિ ભૂતાનાં શૂન્યત્વં ચાપ્યસંભવાત્ ।
અત એવ મનો નાસ્તિ શેષં સત્તત્તવ સ્થિતિઃ

ચેત્યોન્મુખત્વમેવાન્તશ્ચેતનસ્યાસ્ય ચેતનમ્ ।
ઉદિતં તદનર્થાય શ્રેયસેઽનુદિતં ભવેત્

ઉદિતં વાહ્યતામેતિ તત્ર ગચ્છતિ પિણ્ડતામ્ ।
સ્વયં સંવેદનાદેવ જાડ્યાદમ્બ્વિવ શૈલતામ્

સ્વપ્નાદ્યર્થવદાદત્તે બોધોઽબોધેન પિણ્ડતામ્ ।
તદ્ગ્રાહકતયા ચિત્તં ભૂત્વા બધ્નાતિ દેહકમ્

એતાવતીષ્વવસ્થાસુ બોધસ્યોદેતિ નાન્યતા ।
શબ્દકલ્પનયા ભેદઃ કેવલં પરિકલ્પિતઃ

બહિરન્તશ્ચ બોધસ્ય ભાત્યાત્મૈવાર્થદૃષ્ટિભિઃ ।
અન્તસ્ત્વેન બહિષ્ટ્વેન નૈવાસ્ય મનસો યથા

બોધસ્યાકાશકલ્પત્વાત્કાલાકાશાદિ તદ્વપુઃ ।
પદાર્થાશ્ચૈવ સ્વાત્માનઃ સ્વપ્નવન્નાર્થરૂપિ ખમ્

બાહ્યાર્થતા નાન્તરત્વં તદ્વદ્બોધવશાદ્વ્રજેત્ ।
નાસાદૃશ્યં હિ બોધત્વં ગન્તું શક્તં જડં ક્વચિત્

બોધો દૃશ્યદશાં નૈતિ પ્રાપ્તો વાપિ ચ તાં સ્થિતિમ્ ।
સ યથાસ્થિતમેવાસ્તે મનાગપ્યેતિ નાન્યતામ્

અત્યર્થં શુદ્ધબોધૈકપરિણામે કૃતોદયે ।
બોધાબોધાર્થશબ્દાનાં શ્રુતિરપ્યસ્તમેષ્યતિ

આતિવાહિકદેહાનાં ચિત્તાનામેવ જાયતે ।
આધિભૌતિકતાબોધો દૃઢભાવનયા સ્વયા

આકાશવિશદૈશ્ચિત્તૈર્ભાવિતૈષાતિવાહિકૈઃ ।
આધિભૌતિકતા મિથ્યા નટૈરિવ પિશાચતા

ભ્રાન્તિરભ્રમણાભ્યાસાત્પ્રજ્ઞાતૈષોપશામ્યતિ ।
નોન્મત્તોઽસ્મીતિ સંબોધાચ્છામ્યત્યુન્મત્તતા કિલ

ભ્રાન્તેઃ સ્વયં પરિજ્ઞાનાદ્વાસના વિનિવર્તતે ।
સ્વપ્ને સ્વપ્નતયા બુદ્ધે કસ્ય સ્યાત્કિલ ભાવના

વાસનાતાનવેનૈવ સંસાર ઉપશામ્યતિ ।
વાસનૈવ મહાયક્ષિણ્યેતચ્છેદપરા બુધાઃ

અજ્ઞાનોન્મત્તતા પુંસાં યથાભ્યાસેન ભાવિતા ।
તથૈવ બોધાત્સ્વભ્યાસાત્સા કાલેનોપશામ્યતિ

આતિવાહિકદેહોઽયમાધિભૌતિકતાં યથા ।
નીયતે ભાવનાં તજ્જ્ઞૈર્બોધસત્તાપ્રસાદતઃ

આતિવાહિકદેહોઽપિ નીત્વા જીવપદં તથા ।
દૃઢેન બોધાભ્યાસેન નેતવ્યો બ્રહ્મતામપિ

સ્વવસ્તુવચ્ચેદુત્પત્તિર્બુધ્યતે બોધરૂપિણી ।
તદાતિવાહિકી બુદ્ધિઃ કથમિત્યપિ બુધ્યતે

નો ચેત્તત્પ્રતિવાક્યાર્થાત્તદ્ગ્રન્થિર્વિનિવર્તતે ।
ભૂતોત્સાદનસૂત્રસ્ય પ્રતિપત્તૃપદં યથા

જગદ્બોધૈકતાં બુદ્ધ્વા બોદ્ધવ્યા તાવદવ્રણમ્ ।
અત્યન્તપરિણામેન યાવત્સાપિ ન બુધ્યતે

સબાહ્યાભ્યન્તરે ચિત્તે શાન્તે ભાતિ સ્વભાવતા ।
શીતલાં વ્યોમનિર્ભાસાં તામેવાશ્રિત્ય શામ્યતામ્

જ્ઞાનવાન્જ્ઞાનયજ્ઞસ્થો ધ્યાનયૂપં વિરોપયન્ ।
જગદ્વિજિત્ય જયતિ સર્વત્યાગૈકદક્ષિણઃ

પતત્યઙ્ગારવર્ષે ચ વાતિ વા પ્રલયાનિલે ।
ભૂતલે વ્રજતિ વ્યોમ્નિ સમમાસ્તે જ્ઞ આત્મનિ

વૈતૃષ્ણ્યશાન્તમનસો નિરોધમલમીયુષઃ ।
સ્થિતિર્વજ્રસમાધાનં વિના નાન્યોપપદ્યતે

યથા બાહ્યાર્થવૈતૃષ્ણ્યે નોપશામ્યત્યલં મનઃ ।
ન તથા શાસ્ત્રસંદર્ભૈર્નોપદેશતપોદમૈઃ

મનસ્તૃણસ્ય સર્વાર્થવૈતૃષ્ણ્યાગ્નિર્વિબોધિતઃ ।
સર્વત્યાગાનિલૈઃ સંપદત્યાપદિતિ ભાવનાત્

બહિરન્તશ્ચ મોહશ્ચ પિણ્ડગ્રાહોઽર્થવેદનમ્ ।
જ્ઞપ્તિરેવેતિ કચતિ જ્ઞાત્વા મણિરિવાત્મનિ

નરનાગાસુરાગારગિરિગહ્વરદૃષ્ટિભિઃ ।
ચિતિરેવેતિ વિસૃતા ધૂમોઽમ્બુદતયેવ ખે

વેપન્તે ચિદ્દ્રવત્વેન બ્રહ્માણ્ડજડભાણ્ડગાઃ ।
સ્વવિવર્તતરઙ્ગિણ્યો જીવશક્ત્યાઽઽપતદ્રસાઃ

જીવકાજીર્ણશફરી વ્યોમવારિવિહારિણી ।
મોહજાલેન વલિતા ન સ્મરત્યાત્મનિ સ્થિતિમ્

ઘનીભૂતા ઘનત્વેન ચિદ્ઘના ગગનાઙ્ગણે ।
નાનાપદાર્થરૂપેણ સ્ફુરતિ સ્વાત્મનાત્મનિ

સર્વ એવ સમા જીવા વાસનામન્તરેણ ચ ।
શુષ્કપર્ણવદુડ્ડીના જડાઃ શ્વસનવેણવઃ

આહૃત્ય પૌરુષબલાન્યવજિત્ય તન્દ્રી-
મુત્થાય તર્જિતસમર્જિતવાસનૌઘમ્ ।
સંસારપાશઘનપઞ્જરમઞ્જસૈવ
ભઙ્ક્ત્વાભ્યુદેયમભિતોઽજ્ઞસમેન ભાવ્યમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્ત૦ સર્વોપશાન્તિર્નામૈકોનપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ