Yoga Vasistha · Chapter 6.48

aṣṭacatvāriṃśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
rūḍhe saṃsāranirvede sthite sādhusamāgame /
śāstrārthe bhāvite buddhyā bhogavaitṛṣṇya āgate

jāte viṣayavairasye sajjanatve tathodite /
prakāśe sonmukhībhūte hṛdaye kalitodaye

dhanāni nābhivāñchayante tamāṃsīva vivekinā /
tyajyante vidyamānāni saṃśuṣkāmedhyaparṇavat

bhārāya pānthadṛṣṭyeva dṛśyante dārabandhavaḥ /
yathāśakti yathākālamupacaryanta eva ca

indriyeṣvapi saṃlagnā indriyārthāḥ punaḥpunaḥ /
na bhogā anubhūyante nūnaṃ śāntamanastayā

ekānteṣu diganteṣu saraḥsu vipineṣu ca /
udyāne puṇyadeśeṣu nijeṣveva gṛheṣu vā

suhṛtkelivilāseṣu śubhodyānāśanādiṣu /
śāstratarkavicāreṣu na tathā sthīyate ciram

upaśāntena dāntena svātmārāmeṇa mauninā /
jñātaivānviṣyate jñena vijñānaikāntavādinā

evamabhyāsavaśataḥ pare viśramyate pade /
nimnevāmbhasi śāntena svayameva vivekinā

sabāhyābhyantaraṃ śāntā jñataivārthatayoditā /
na saṃbhavati bhinno'rtha ityeva paramaṃ padam

nārthopalabdhirno śūnyamasti bodhātmatāṃ vinā /
ityantaranubhūtisthamāhustatparamaṃ padam

ekabodhātisaṃbandhapariṇāmānna bodhatā /
na śūnyatā nārthateti viddhi tatparamaṃ padam

svasaṃvinmātraviśrāmavatāmamanasāṃ satām /
na svadante hi viṣayāḥ payāṃsi dṛṣadāmiva

nirodhapadamāpanno nirmanā maunamantharaḥ /
svabhāve sthita evāste citre kṛta ivātmavān

sarvārthamartharahitaṃ mahadeva parāṇuvat /
aśūnyameva śūnyātma hṛdayaṃ vedyavedinaḥ

ahaṃtvaṃ jagadīhādi dikkālakalanādi ca /
jñasya jñānādi śūnyādi sthitameva na vidyate

jñenāmalapadasthena dīpeneva nirasyate /
tamo hārdaṃ tathā bāhyaṃ rāgadveṣabhayādi ca

rajorahitasarvāśaṃ sattvātpāramupāgatam /
asaṃbhavattamorūpaṃ praṇamettaṃ nṛbhāskaram

bhedapravilaye jāte citte cādṛśyatāṃ gate /
yā sthitiḥ prāptabodhasya na vāggocarameti sā

dadātyetanmahābuddhe nirvāṇaṃ parameśvaraḥ /
aharniśaṃ paramayā ciraṃ bhaktyā prasāditaḥ

śrīrāma uvāca /
īśvaraḥ ko muniśreṣṭha kathaṃ bhaktyā prasādyate
etanme tattvato brūhi sarvatattvavidāṃ vara

śrīvasiṣṭha uvāca /
īśvaro na mahābuddhe dūre na ca sudurlabhaḥ /
mahābodhamayaikātmā svātmaiva parameśvaraḥ

tasmai sarvaṃ tataḥ sarvaṃ sa sarvaṃ sarvataśca saḥ /
so'ntaḥ sarvamayo nityaṃ tasmai sarvātmane namaḥ

tasmādimāḥ prasūyante sargapralayavikriyāḥ /
akāraṇaṃ kāraṇato gatayaḥ pavanādiva

aniśaṃ pūjayantyetāḥ sarvāḥ sthāvarajaṅgamāḥ /
yathābhimatadānena sarve te bhūtajātayaḥ

subahūnyeṣa janmāni yathābhimatayecchayā /
yadā saṃpūjitastena prasādamadhigacchati

prasannaḥ sa mahādevaḥ svayamātmā maheśvaraḥ /
bodhāya prerayatyāśu dūtaṃ pūtaṃ śubhehitaiḥ

śrīrāma uvāca /
ātmanā parameśena ko dūtaḥ preryate mune /
sa dūto bodhanaṃ vāpi karoti vada me katham

śrīvasiṣṭha uvāca /
ātmasaṃprerito dūto viveko nāma nāmataḥ /
hṛdguhāyāṃ sadānandastiṣṭhatīndurivāmbare

sa eṣa vāsanātmānaṃ jantuṃ bodhayati kramāt /
saṃsārasāgarādasmāttārayatyavivekinam

bodhātmaiṣo'ntarātmaiva paramaḥ parameśvaraḥ /
asyaiva vācako nāma praṇavo vedasaṃmataḥ

japahomatapodānapāṭhayajñakriyākramaiḥ /
eṣa prasādyate nityaṃ naranāgasurāsuraiḥ

dyaurmūrdhā pṛthivī pādau tārakā romarājayaḥ /
bhūtānyasthīni hṛdayaṃ vyomāsya parameśvaraḥ

sarvatraiṣa cidātmatvādyāti jāgarti paśyati /
tenaiṣa sarvatolakṣyakarakarṇākṣipādabhṛt

vivekadūtamudbodhya hatvā cittapiśācakam /
ātmanaḥ padavīṃ sphārāṃ jīvaḥ kāmapi nīyate

tyaktvā sarvavikalpaughānvikārānarthasaṃkarān /
pauruṣeṇātmanaivātmā svayameva prasādyatām

bhramanmanaḥpiśāce'sminkallolajaladākule /
saṃsārarātritimire svātmaivāpūrṇacandramāḥ

agādhamaraṇāvartakallolākulakoṭare /
tṛṣṇātaraṅgatarale svamanaścaṇḍamārute

mahājaḍalavādhāre saṃsāraviṣamārṇave /
indriyagrāmagahane vivekaḥ potako mahān

pūrvaṃ yathābhimatapūjanasuprasanno
datvā vivekamiha pāvanadūtamātmā /
jīvaṃ padaṃ nayati nirmalamekamādyaṃ
satsaṅgaśāstraparamārthaparāvabodhaiḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣo० nirvāṇaprakaraṇe u० vivekamāhātmyaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśaḥ sargaḥ