યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.48

અષ્ટચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
રૂઢે સંસારનિર્વેદે સ્થિતે સાધુસમાગમે ।
શાસ્ત્રાર્થે ભાવિતે બુદ્ધ્યા ભોગવૈતૃષ્ણ્ય આગતે

જાતે વિષયવૈરસ્યે સજ્જનત્વે તથોદિતે ।
પ્રકાશે સોન્મુખીભૂતે હૃદયે કલિતોદયે

ધનાનિ નાભિવાઞ્છયન્તે તમાંસીવ વિવેકિના ।
ત્યજ્યન્તે વિદ્યમાનાનિ સંશુષ્કામેધ્યપર્ણવત્

ભારાય પાન્થદૃષ્ટ્યેવ દૃશ્યન્તે દારબન્ધવઃ ।
યથાશક્તિ યથાકાલમુપચર્યન્ત એવ ચ

ઇન્દ્રિયેષ્વપિ સંલગ્ના ઇન્દ્રિયાર્થાઃ પુનઃપુનઃ ।
ન ભોગા અનુભૂયન્તે નૂનં શાન્તમનસ્તયા

એકાન્તેષુ દિગન્તેષુ સરઃસુ વિપિનેષુ ચ ।
ઉદ્યાને પુણ્યદેશેષુ નિજેષ્વેવ ગૃહેષુ વા

સુહૃત્કેલિવિલાસેષુ શુભોદ્યાનાશનાદિષુ ।
શાસ્ત્રતર્કવિચારેષુ ન તથા સ્થીયતે ચિરમ્

ઉપશાન્તેન દાન્તેન સ્વાત્મારામેણ મૌનિના ।
જ્ઞાતૈવાન્વિષ્યતે જ્ઞેન વિજ્ઞાનૈકાન્તવાદિના

એવમભ્યાસવશતઃ પરે વિશ્રમ્યતે પદે ।
નિમ્નેવામ્ભસિ શાન્તેન સ્વયમેવ વિવેકિના

સબાહ્યાભ્યન્તરં શાન્તા જ્ઞતૈવાર્થતયોદિતા ।
ન સંભવતિ ભિન્નોઽર્થ ઇત્યેવ પરમં પદમ્

નાર્થોપલબ્ધિર્નો શૂન્યમસ્તિ બોધાત્મતાં વિના ।
ઇત્યન્તરનુભૂતિસ્થમાહુસ્તત્પરમં પદમ્

એકબોધાતિસંબન્ધપરિણામાન્ન બોધતા ।
ન શૂન્યતા નાર્થતેતિ વિદ્ધિ તત્પરમં પદમ્

સ્વસંવિન્માત્રવિશ્રામવતામમનસાં સતામ્ ।
ન સ્વદન્તે હિ વિષયાઃ પયાંસિ દૃષદામિવ

નિરોધપદમાપન્નો નિર્મના મૌનમન્થરઃ ।
સ્વભાવે સ્થિત એવાસ્તે ચિત્રે કૃત ઇવાત્મવાન્

સર્વાર્થમર્થરહિતં મહદેવ પરાણુવત્ ।
અશૂન્યમેવ શૂન્યાત્મ હૃદયં વેદ્યવેદિનઃ

અહંત્વં જગદીહાદિ દિક્કાલકલનાદિ ચ ।
જ્ઞસ્ય જ્ઞાનાદિ શૂન્યાદિ સ્થિતમેવ ન વિદ્યતે

જ્ઞેનામલપદસ્થેન દીપેનેવ નિરસ્યતે ।
તમો હાર્દં તથા બાહ્યં રાગદ્વેષભયાદિ ચ

રજોરહિતસર્વાશં સત્ત્વાત્પારમુપાગતમ્ ।
અસંભવત્તમોરૂપં પ્રણમેત્તં નૃભાસ્કરમ્

ભેદપ્રવિલયે જાતે ચિત્તે ચાદૃશ્યતાં ગતે ।
યા સ્થિતિઃ પ્રાપ્તબોધસ્ય ન વાગ્ગોચરમેતિ સા

દદાત્યેતન્મહાબુદ્ધે નિર્વાણં પરમેશ્વરઃ ।
અહર્નિશં પરમયા ચિરં ભક્ત્યા પ્રસાદિતઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ઈશ્વરઃ કો મુનિશ્રેષ્ઠ કથં ભક્ત્યા પ્રસાદ્યતે
એતન્મે તત્ત્વતો બ્રૂહિ સર્વતત્ત્વવિદાં વર

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઈશ્વરો ન મહાબુદ્ધે દૂરે ન ચ સુદુર્લભઃ ।
મહાબોધમયૈકાત્મા સ્વાત્મૈવ પરમેશ્વરઃ

તસ્મૈ સર્વં તતઃ સર્વં સ સર્વં સર્વતશ્ચ સઃ ।
સોઽન્તઃ સર્વમયો નિત્યં તસ્મૈ સર્વાત્મને નમઃ

તસ્માદિમાઃ પ્રસૂયન્તે સર્ગપ્રલયવિક્રિયાઃ ।
અકારણં કારણતો ગતયઃ પવનાદિવ

અનિશં પૂજયન્ત્યેતાઃ સર્વાઃ સ્થાવરજઙ્ગમાઃ ।
યથાભિમતદાનેન સર્વે તે ભૂતજાતયઃ

સુબહૂન્યેષ જન્માનિ યથાભિમતયેચ્છયા ।
યદા સંપૂજિતસ્તેન પ્રસાદમધિગચ્છતિ

પ્રસન્નઃ સ મહાદેવઃ સ્વયમાત્મા મહેશ્વરઃ ।
બોધાય પ્રેરયત્યાશુ દૂતં પૂતં શુભેહિતૈઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
આત્મના પરમેશેન કો દૂતઃ પ્રેર્યતે મુને ।
સ દૂતો બોધનં વાપિ કરોતિ વદ મે કથમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
આત્મસંપ્રેરિતો દૂતો વિવેકો નામ નામતઃ ।
હૃદ્ગુહાયાં સદાનન્દસ્તિષ્ઠતીન્દુરિવામ્બરે

સ એષ વાસનાત્માનં જન્તું બોધયતિ ક્રમાત્ ।
સંસારસાગરાદસ્માત્તારયત્યવિવેકિનમ્

બોધાત્મૈષોઽન્તરાત્મૈવ પરમઃ પરમેશ્વરઃ ।
અસ્યૈવ વાચકો નામ પ્રણવો વેદસંમતઃ

જપહોમતપોદાનપાઠયજ્ઞક્રિયાક્રમૈઃ ।
એષ પ્રસાદ્યતે નિત્યં નરનાગસુરાસુરૈઃ

દ્યૌર્મૂર્ધા પૃથિવી પાદૌ તારકા રોમરાજયઃ ।
ભૂતાન્યસ્થીનિ હૃદયં વ્યોમાસ્ય પરમેશ્વરઃ

સર્વત્રૈષ ચિદાત્મત્વાદ્યાતિ જાગર્તિ પશ્યતિ ।
તેનૈષ સર્વતોલક્ષ્યકરકર્ણાક્ષિપાદભૃત્

વિવેકદૂતમુદ્બોધ્ય હત્વા ચિત્તપિશાચકમ્ ।
આત્મનઃ પદવીં સ્ફારાં જીવઃ કામપિ નીયતે

ત્યક્ત્વા સર્વવિકલ્પૌઘાન્વિકારાનર્થસંકરાન્ ।
પૌરુષેણાત્મનૈવાત્મા સ્વયમેવ પ્રસાદ્યતામ્

ભ્રમન્મનઃપિશાચેઽસ્મિન્કલ્લોલજલદાકુલે ।
સંસારરાત્રિતિમિરે સ્વાત્મૈવાપૂર્ણચન્દ્રમાઃ

અગાધમરણાવર્તકલ્લોલાકુલકોટરે ।
તૃષ્ણાતરઙ્ગતરલે સ્વમનશ્ચણ્ડમારુતે

મહાજડલવાધારે સંસારવિષમાર્ણવે ।
ઇન્દ્રિયગ્રામગહને વિવેકઃ પોતકો મહાન્

પૂર્વં યથાભિમતપૂજનસુપ્રસન્નો
દત્વા વિવેકમિહ પાવનદૂતમાત્મા ।
જીવં પદં નયતિ નિર્મલમેકમાદ્યં
સત્સઙ્ગશાસ્ત્રપરમાર્થપરાવબોધૈઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ વિવેકમાહાત્મ્યં નામાષ્ટચત્વારિંશઃ સર્ગઃ