Yoga Vasistha · Chapter 6.47

saptacatvāriṃśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
saṃsārabhārasuśrāntaḥ saṃkaṭeṣu luṭhattanuḥ /
yo'bhivāñchati viśrāntiṃ tasya kramamimaṃ śrṛṇu

pūrvaṃ vivekakaṇikā yadā svahṛdi jāyate /
saṃsāranirvedamayī kāraṇādvāpyakāraṇāt

tadā śrayanti sacchāyānsādhutvasuviśālinaḥ /
adhvaśramaharāṃstāpataptā mārgatarūniva

dūre pariharatyajñānyajñayūpānivādhvagaḥ /
snānadānatapoyajñānkaroti vibudhānugaḥ

peśalaṃ cānurūpaṃ ca vyavahāramakṛtrimam /
lokyamāhlādanaṃ dhatte candravimbamivāmṛtam //
paraprajñānugo bhavyaḥ parārthaparipūrakaḥ /
pavitrakarmarasikaḥ ko'pi saumyaḥ pravartate

navanītasthalīvā'cchā snigdhā mṛdvī manoharā /
janaṃ sukhayati svādvī tadīyā navasaṃgatiḥ

śītalāni pavitrāṇi caritāni vivekinaḥ /
indorivāṃśujālāni janaṃ śītalayantyalam

na tathodyānakhaṇḍeṣu puṣpaprakarahāriṣu /
viśrāmyate vītabhayaṃ yathā sādhusamāgame

mandākinīpayāṃsīva saṃgatāni vivekinām /
prakṣālayanti pāpāni prayacchanti viśuddhatām

vivekiṣu virakteṣu saṃsārottaraṇārthiṣu /
janaḥ śītalatāmeti himahāragṛheṣviva

nanu nāmaratodārā yā vivekini vidyate /
suragandharvakanyāsu mānavīṣu na vidyate

prajñā prasādamāyāti kramāducitakarmaṇaḥ /
antaḥkaroti śāstrārthamarthaṃ mukurabhūriva

satprajñonnatimāyāti śāstrārtharasaśālinī /
vivekini vilāsena kadalīva mahāvane

antarevānubhavati sarvārthānpratibimbitān /
ādarśavadaśeṣeṇa prajñā nairmalyaśālinī

sādhusaṃgamaśuddhātmā śāstrārthaparimārjitaḥ /
prājño bhātyuddhṛtaṃ vahneragniśaucamivāṃśukam

kacatkāñcanakāntena vimalālokakāriṇā /
bhuvanaṃ bhāskareṇeva bhāti sādhuḥ svatejasā

tathānugacchati prājñaḥ śāstrasādhusamāgamau /
yathātyantānuṣaṅgeṇa tāvevānubhavatyasau

kramātsajjanatāmetya śāstrārthabharabhāvitaḥ /
bhāti bhogānadhaḥkurvanpañjarādiva nirgataḥ

bhogābhigamadaurbhāgyaṃ dinānudinamujjhatā /
tena tatkulamābhāti tārācakramivendunā

abhogakṛpaṇā kāpi na caivāsya pravartate /
mukhe kāntirapūrvaiva candre rāhumṛte yathā

tṛṇīkṛtatrijagatāṃ mahatāmabhidheyatām /
sa yāti kalpaviṭapī nabhasīva divaukasām

bhogānāṃ dveṣaṇenāntarlajjamāno manasyapi /
bhogānāmapyasaṃpattyā paramaṃ parituṣyati

svā evopahasatyantastaruṇīstaralakriyāḥ /
khedasmeramukho jātīrjātismara ivādhamaḥ

atha taṃ draṣṭumāyānti sauhārdenaiva sādhavaḥ /
bhūmāvivoditaṃ candraṃ vismayotphullalocanāḥ

nityānādṛtabhogo'sau tato'pyucitayā dhiyā /
prāptamapyucitārambhaṃ bhogaṃ na bahumanyate

pūrvaṃ saṃsṛtivairasyamantarevoditātmanaḥ /
jāyate jīrṇajāḍyasya pākādiva śarattaroḥ

tataḥ sajjanasaṃparkamudarkaśreyase svayam /
karoti svasthatāgṛdhrurbhiṣagāśrayaṇaṃ yathā

tenodāramatirbhūtvā śāstrārtheṣu nimajjati /
mahānmahāprasanneṣu saraḥsviva mahāgajaḥ

sajjano hi samuttārya vipadbhyo nikaṭasthitam /
niyojayati saṃpatsu svālokeṣviva bhāskaraḥ

parasvādānaviratiḥ pūrvameva pravartate /
vivekino nijārtheṣu saṃtoṣaścopajāyate

parasvādānavirataḥ saṃtoṣāmṛtanirbharaḥ /
vivekī kramaśaḥ svārthānapyupekṣitumicchati

dadāti kaṇapiṇyākaśākādyapi hi yācate /
tenaivābhyāsayogena svamāṃsāni dadātyasau

nūnaṃ vilayacittānāṃ vivekamanudhāvatām /
maurkhyaṃ laghutvamāyāti dhāvatāmiva goṣpadam

parārthādānaviratiṃ pūrvamabhyasya yatnataḥ /
āhartavyā vivekena tataḥ svārtheṣvaraktatā

tato bhoganirāsena saha svārthanirākṛtiḥ /
paramāyai suviśrāntyai kriyate kṛtibhiḥ kramāt

na tādṛśaṃ jagatyasminduḥkhaṃ narakakoṭiṣu /
yādṛśaṃ yāvadāyuṣkamarthopārjanaśāsanam

āsane śayane yāne gamane ramaṇe jane /
ādhicintāparā eva nanu mūḍhā vidantu tām

nanvarthā vitatānarthāḥ saṃpadaḥ saṃtatāpadaḥ /
bhogā bhavamahārogā viparītena bhāvitāḥ

tāvannāyāti vairasyaṃ cintāviṣayajṛmbhaṇaiḥ /
yāvadarthamahānartho na kadarthārthamarthyate

anuttamasukhaṃ yasmai cirāya parirocate /
jagattṛṇaśikhādṛṣṭyā so'rthaṃ paśyatu śāmyatu

bhūribhāvavikārāṇāṃ jarāmaraṇakarmaṇām /
dainyadaurātmyadāhānāmarthaḥ sārtha iti smṛtaḥ

asmiñjagati jantūnāṃ jarāmaraṇaśālinām /
ajarāmaraṇaṃ kartuṃ saṃtoṣo'sti rasāyanam

vasanto nandanodyānamindurapsarasaḥ smṛtāḥ /
ityekataḥ samuditaṃ saṃtoṣāmṛtamekataḥ

sarasaḥ prāvṛṣevāntaḥ saṃtoṣeṇaiva pūrṇatā /
gambhīrāṃ śītalāṃ hṛdyāṃ prasannāṃ rasaśālinīm

sādhurojasvitāmetya saṃtoṣeṇaiva rājate /
supuṣpitavanākāro vasanteneva pādapaḥ

pādapīṭhaparāmarśapiṣṭakīṭavadīhate /
dīnaprakṛtirarthārthī duḥkhādduḥkhāntaraṃ vrajet

kallolavikalāḥ kṣubdhasamudrapatitā iva /
nāpnuvanti sthitiṃ svasthāṃ vikṛtākṛtayo'rthinaḥ

saṃpada pramadāścaiva taraṅgottuṅgabhaṅgurāḥ /
kastāsvahiphaṇacchatracchāyāsu ramate budhaḥ

arthopārjanarakṣāṇāṃ jānannapi kadarthanām /
yaḥ karoti spṛhāṃ mūḍho nṛpaśuṃ taṃ na saṃspṛśet

manaso bāhyamārambhamāntaraṃ ca lunāti yaḥ /
samaṃ vaitṛṣṇyadātreṇa tasya kṣetraṃ prakāśate

jagattvamajñasaṃbuddhaṃ jño vidannasadeva yat /
satīva tatra sphurati tadanabhyāsajṛmbhitam

saṃsāranirvedadaśāmupetya
satsaṃgamaṃ śāstramupetya tena /
śāstrārthabhāvena nirasya bhogā-
nvaitṛṣṇyadārḍhyātparamārthameti

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣo० nirvāṇa० u० mumukṣuprathamopakramo nāma saptacatvāriṃśaḥ sargaḥ