યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.47

સપ્તચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સંસારભારસુશ્રાન્તઃ સંકટેષુ લુઠત્તનુઃ ।
યોઽભિવાઞ્છતિ વિશ્રાન્તિં તસ્ય ક્રમમિમં શ્રૃણુ

પૂર્વં વિવેકકણિકા યદા સ્વહૃદિ જાયતે ।
સંસારનિર્વેદમયી કારણાદ્વાપ્યકારણાત્

તદા શ્રયન્તિ સચ્છાયાન્સાધુત્વસુવિશાલિનઃ ।
અધ્વશ્રમહરાંસ્તાપતપ્તા માર્ગતરૂનિવ

દૂરે પરિહરત્યજ્ઞાન્યજ્ઞયૂપાનિવાધ્વગઃ ।
સ્નાનદાનતપોયજ્ઞાન્કરોતિ વિબુધાનુગઃ

પેશલં ચાનુરૂપં ચ વ્યવહારમકૃત્રિમમ્ ।
લોક્યમાહ્લાદનં ધત્તે ચન્દ્રવિમ્બમિવામૃતમ્ ॥
પરપ્રજ્ઞાનુગો ભવ્યઃ પરાર્થપરિપૂરકઃ ।
પવિત્રકર્મરસિકઃ કોઽપિ સૌમ્યઃ પ્રવર્તતે

નવનીતસ્થલીવાઽચ્છા સ્નિગ્ધા મૃદ્વી મનોહરા ।
જનં સુખયતિ સ્વાદ્વી તદીયા નવસંગતિઃ

શીતલાનિ પવિત્રાણિ ચરિતાનિ વિવેકિનઃ ।
ઇન્દોરિવાંશુજાલાનિ જનં શીતલયન્ત્યલમ્

ન તથોદ્યાનખણ્ડેષુ પુષ્પપ્રકરહારિષુ ।
વિશ્રામ્યતે વીતભયં યથા સાધુસમાગમે

મન્દાકિનીપયાંસીવ સંગતાનિ વિવેકિનામ્ ।
પ્રક્ષાલયન્તિ પાપાનિ પ્રયચ્છન્તિ વિશુદ્ધતામ્

વિવેકિષુ વિરક્તેષુ સંસારોત્તરણાર્થિષુ ।
જનઃ શીતલતામેતિ હિમહારગૃહેષ્વિવ

નનુ નામરતોદારા યા વિવેકિનિ વિદ્યતે ।
સુરગન્ધર્વકન્યાસુ માનવીષુ ન વિદ્યતે

પ્રજ્ઞા પ્રસાદમાયાતિ ક્રમાદુચિતકર્મણઃ ।
અન્તઃકરોતિ શાસ્ત્રાર્થમર્થં મુકુરભૂરિવ

સત્પ્રજ્ઞોન્નતિમાયાતિ શાસ્ત્રાર્થરસશાલિની ।
વિવેકિનિ વિલાસેન કદલીવ મહાવને

અન્તરેવાનુભવતિ સર્વાર્થાન્પ્રતિબિમ્બિતાન્ ।
આદર્શવદશેષેણ પ્રજ્ઞા નૈર્મલ્યશાલિની

સાધુસંગમશુદ્ધાત્મા શાસ્ત્રાર્થપરિમાર્જિતઃ ।
પ્રાજ્ઞો ભાત્યુદ્ધૃતં વહ્નેરગ્નિશૌચમિવાંશુકમ્

કચત્કાઞ્ચનકાન્તેન વિમલાલોકકારિણા ।
ભુવનં ભાસ્કરેણેવ ભાતિ સાધુઃ સ્વતેજસા

તથાનુગચ્છતિ પ્રાજ્ઞઃ શાસ્ત્રસાધુસમાગમૌ ।
યથાત્યન્તાનુષઙ્ગેણ તાવેવાનુભવત્યસૌ

ક્રમાત્સજ્જનતામેત્ય શાસ્ત્રાર્થભરભાવિતઃ ।
ભાતિ ભોગાનધઃકુર્વન્પઞ્જરાદિવ નિર્ગતઃ

ભોગાભિગમદૌર્ભાગ્યં દિનાનુદિનમુજ્ઝતા ।
તેન તત્કુલમાભાતિ તારાચક્રમિવેન્દુના

અભોગકૃપણા કાપિ ન ચૈવાસ્ય પ્રવર્તતે ।
મુખે કાન્તિરપૂર્વૈવ ચન્દ્રે રાહુમૃતે યથા

તૃણીકૃતત્રિજગતાં મહતામભિધેયતામ્ ।
સ યાતિ કલ્પવિટપી નભસીવ દિવૌકસામ્

ભોગાનાં દ્વેષણેનાન્તર્લજ્જમાનો મનસ્યપિ ।
ભોગાનામપ્યસંપત્ત્યા પરમં પરિતુષ્યતિ

સ્વા એવોપહસત્યન્તસ્તરુણીસ્તરલક્રિયાઃ ।
ખેદસ્મેરમુખો જાતીર્જાતિસ્મર ઇવાધમઃ

અથ તં દ્રષ્ટુમાયાન્તિ સૌહાર્દેનૈવ સાધવઃ ।
ભૂમાવિવોદિતં ચન્દ્રં વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનાઃ

નિત્યાનાદૃતભોગોઽસૌ તતોઽપ્યુચિતયા ધિયા ।
પ્રાપ્તમપ્યુચિતારમ્ભં ભોગં ન બહુમન્યતે

પૂર્વં સંસૃતિવૈરસ્યમન્તરેવોદિતાત્મનઃ ।
જાયતે જીર્ણજાડ્યસ્ય પાકાદિવ શરત્તરોઃ

તતઃ સજ્જનસંપર્કમુદર્કશ્રેયસે સ્વયમ્ ।
કરોતિ સ્વસ્થતાગૃધ્રુર્ભિષગાશ્રયણં યથા

તેનોદારમતિર્ભૂત્વા શાસ્ત્રાર્થેષુ નિમજ્જતિ ।
મહાન્મહાપ્રસન્નેષુ સરઃસ્વિવ મહાગજઃ

સજ્જનો હિ સમુત્તાર્ય વિપદ્ભ્યો નિકટસ્થિતમ્ ।
નિયોજયતિ સંપત્સુ સ્વાલોકેષ્વિવ ભાસ્કરઃ

પરસ્વાદાનવિરતિઃ પૂર્વમેવ પ્રવર્તતે ।
વિવેકિનો નિજાર્થેષુ સંતોષશ્ચોપજાયતે

પરસ્વાદાનવિરતઃ સંતોષામૃતનિર્ભરઃ ।
વિવેકી ક્રમશઃ સ્વાર્થાનપ્યુપેક્ષિતુમિચ્છતિ

દદાતિ કણપિણ્યાકશાકાદ્યપિ હિ યાચતે ।
તેનૈવાભ્યાસયોગેન સ્વમાંસાનિ દદાત્યસૌ

નૂનં વિલયચિત્તાનાં વિવેકમનુધાવતામ્ ।
મૌર્ખ્યં લઘુત્વમાયાતિ ધાવતામિવ ગોષ્પદમ્

પરાર્થાદાનવિરતિં પૂર્વમભ્યસ્ય યત્નતઃ ।
આહર્તવ્યા વિવેકેન તતઃ સ્વાર્થેષ્વરક્તતા

તતો ભોગનિરાસેન સહ સ્વાર્થનિરાકૃતિઃ ।
પરમાયૈ સુવિશ્રાન્ત્યૈ ક્રિયતે કૃતિભિઃ ક્રમાત્

ન તાદૃશં જગત્યસ્મિન્દુઃખં નરકકોટિષુ ।
યાદૃશં યાવદાયુષ્કમર્થોપાર્જનશાસનમ્

આસને શયને યાને ગમને રમણે જને ।
આધિચિન્તાપરા એવ નનુ મૂઢા વિદન્તુ તામ્

નન્વર્થા વિતતાનર્થાઃ સંપદઃ સંતતાપદઃ ।
ભોગા ભવમહારોગા વિપરીતેન ભાવિતાઃ

તાવન્નાયાતિ વૈરસ્યં ચિન્તાવિષયજૃમ્ભણૈઃ ।
યાવદર્થમહાનર્થો ન કદર્થાર્થમર્થ્યતે

અનુત્તમસુખં યસ્મૈ ચિરાય પરિરોચતે ।
જગત્તૃણશિખાદૃષ્ટ્યા સોઽર્થં પશ્યતુ શામ્યતુ

ભૂરિભાવવિકારાણાં જરામરણકર્મણામ્ ।
દૈન્યદૌરાત્મ્યદાહાનામર્થઃ સાર્થ ઇતિ સ્મૃતઃ

અસ્મિઞ્જગતિ જન્તૂનાં જરામરણશાલિનામ્ ।
અજરામરણં કર્તું સંતોષોઽસ્તિ રસાયનમ્

વસન્તો નન્દનોદ્યાનમિન્દુરપ્સરસઃ સ્મૃતાઃ ।
ઇત્યેકતઃ સમુદિતં સંતોષામૃતમેકતઃ

સરસઃ પ્રાવૃષેવાન્તઃ સંતોષેણૈવ પૂર્ણતા ।
ગમ્ભીરાં શીતલાં હૃદ્યાં પ્રસન્નાં રસશાલિનીમ્

સાધુરોજસ્વિતામેત્ય સંતોષેણૈવ રાજતે ।
સુપુષ્પિતવનાકારો વસન્તેનેવ પાદપઃ

પાદપીઠપરામર્શપિષ્ટકીટવદીહતે ।
દીનપ્રકૃતિરર્થાર્થી દુઃખાદ્દુઃખાન્તરં વ્રજેત્

કલ્લોલવિકલાઃ ક્ષુબ્ધસમુદ્રપતિતા ઇવ ।
નાપ્નુવન્તિ સ્થિતિં સ્વસ્થાં વિકૃતાકૃતયોઽર્થિનઃ

સંપદ પ્રમદાશ્ચૈવ તરઙ્ગોત્તુઙ્ગભઙ્ગુરાઃ ।
કસ્તાસ્વહિફણચ્છત્રચ્છાયાસુ રમતે બુધઃ

અર્થોપાર્જનરક્ષાણાં જાનન્નપિ કદર્થનામ્ ।
યઃ કરોતિ સ્પૃહાં મૂઢો નૃપશું તં ન સંસ્પૃશેત્

મનસો બાહ્યમારમ્ભમાન્તરં ચ લુનાતિ યઃ ।
સમં વૈતૃષ્ણ્યદાત્રેણ તસ્ય ક્ષેત્રં પ્રકાશતે

જગત્ત્વમજ્ઞસંબુદ્ધં જ્ઞો વિદન્નસદેવ યત્ ।
સતીવ તત્ર સ્ફુરતિ તદનભ્યાસજૃમ્ભિતમ્

સંસારનિર્વેદદશામુપેત્ય
સત્સંગમં શાસ્ત્રમુપેત્ય તેન ।
શાસ્ત્રાર્થભાવેન નિરસ્ય ભોગા-
ન્વૈતૃષ્ણ્યદાર્ઢ્યાત્પરમાર્થમેતિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષો૦ નિર્વાણ૦ ઉ૦ મુમુક્ષુપ્રથમોપક્રમો નામ સપ્તચત્વારિંશઃ સર્ગઃ