Yoga Vasistha · Chapter 6.45
śrīvasiṣṭha uvāca /
iti viśrāntavāneṣa manohariṇako'rihan /
tatraiva ratimāyāti na yāti viṭapāntaram
etāvatātha kālena sa vivekadrumaḥ phalam /
antasthaṃ paramārthātma śanaiḥ prakaṭayatyalam
dhyānadrumaphalaṃ puṇyau tadasau svamanomṛgaḥ /
adhaḥsthitaḥ prāntagataṃ tasya paśyati sattaroḥ
ārohati naro vṛkṣaṃ tadāsvādayituṃ phalam /
anyavargaparityāgo vitatādhyavasāyavān //
vivekavṛkṣapānnāma vṛttīstyajati bhūgatāḥ /
unnataṃ padamāsādya bhūyo nādhaḥ samīhate
tenottamaphalārthena saṃskārānprāktanānasau /
vivekapādapārūḍhastyajatyahiriva tvacam
hasatyuccaiḥ padārūḍhamātmānabhavalokayan /
etāvantamahaṃ kālaṃ kṛpaṇaḥ ko'bhavaṃ tviti
karuṇādiṣu teṣvasya bhramañchākhāntareṣu saḥ /
lobhavyālamadhaḥ kurvansamrāḍiva virājate
hṛdayendorgalaśreṇī duḥkhābjatimirāvaliḥ /
kṛṣṇāyaḥśṛṅkhalātṛṣṇā dinānudinamujjhati
upekṣate na saṃprāptaṃ nāprāptamabhivāñchati /
somasaumyo bhavatyantaḥ śītalaḥ sarvavṛttiṣu
śāstrārthapallaveṣveva niṣaṇṇātmāvatiṣṭhate /
unnatāvanatā yātā adhaḥ paśyañjagadgatīḥ
bhīmadrumalatotkīrṇapuṣpaprakaradanturāḥ /
prāktanīḥ svāḥ sthalīḥ paśyanhasatyantarvarākatām
teṣu tatskandhadeśeṣu tathoḍḍīnaviḍīnayā /
hāriṇyā viharañjātyā rājeva parirājate
putradārasamagrāṇi mitrāṇi ca dhanāni ca /
janmāntarakṛtānīva svapnajānīva paśyati
rāgadveṣabhayonmādamānamohamahattayā /
naṭasyevāsya dṛśyante śītalāmalacetasaḥ
unmattaceṣṭitākārā hasatyapi purogatāḥ /
taraṅgabhaṅgurādhārāḥ saṃsārasarito gatīḥ
na sa cetayate kāścillokadāradhanaiṣaṇāḥ /
apūrvapadaviśrānto jīvanneva yathā śavaḥ
kevalaṃ kevale śuddhe bodhātmani mahonnate /
dattadṛṣṭiḥ phale tasminparaṃ samadhirohati
smṛtvā smṛtvāpadaḥ pūrva saṃtoṣāmṛtapoṣitaḥ /
arthānāmapyanarthānāṃ nāśeṣu parituṣyati
vyavahāreṣu kāryeṣu bhogasaṃpādakeṣvapi /
paramudvegamāyāti sanidra iva bodhitaḥ
dīrghādhyaga ivodārāmanāratamabādhitām /
ciraṃ maurkhyaśramākrānto viśrāntimabhivāñchati
niḥśvāsabodhito'pyagniranindhana ivātmani /
śvāsamātrasamo'pyantaratiṣṭhanneva śāmyati
āpatantīṃ balādeva padārtheṣvaratiṃ śanaiḥ /
na śaknoti nirākartuṃ dṛṣṭimatra cyutāmiva
tāṃ mahāpadavīṃ gacchanparamārthaphalapradām /
bhūmikāmapyupāyāti vacasāmapyagocarām
kuto'pyaceṣṭiteṣveva saṃprāpteṣu vidhervaśāt /
bhogeṣvaratimāyāti pāntho marumahīṣviva
ghūrṇaḥ kṣīṇa ivānandī suptaḥ saṃsāravṛttiṣu /
antaḥpūrṇamanā maunī kāmapi sthitimṛcchati
sa tādṛgrūpatāmetya paramārthaphalasya tat /
kramānnikaṭamāpnoti khago'gapadavīmiva
tatastadakhilāṃ buddhiṃ vihāya viyatā samaḥ /
gṛhṇātyathāsvādayati bhuṅkte'tha paritṛpyati
saṃkalpārthaparityāgāddinānudinamātatā /
śuddhasvabhāvaviśrāntiḥ paramārthāptirucyate
bhedabuddhirvilīnārthā'bheda evāvaśiṣyate /
śuddhamekamanādyantaṃ tadbrahmeti vidurbudhāḥ
lokaiṣaṇāviraktena tyaktadāraiṣaṇena ca /
dhanaiṣaṇāvimuktena tasminviśramyate pade
pareṇa pariṇāmena mithaścitparamārthayoḥ /
tāpena himalekheva bhedabuddhirvilīyate
tajjñasyākṛṣṭamuktasya svabhāveṣūpamāṃ vinā /
sthitiḥ sragdāmakasyeva na saṃbhavati kācana
yathā'prakaṭitāṅgāntaḥsaṃsthitā śālabhañjikā /
na satī nāsatī stambhe tathā viśvasthitiḥ pare
dhyānaṃ na śakyate kartuṃ na caitadupayujyate /
abodhena vibuddhastu svayamatraiva tiṣṭhati
ātyantikī virasatā yasya dṛśyeṣu dṛśyate /
sa buddho nā prabuddhasya dṛśyatyāge hi śaktatā
dṛśyasya bodhatābodho yo bodhādaparikṣayaḥ /
sa samādhānaśabdena procyate susamāhiteḥ
draṣṭṛdṛśyaikatārūpaḥ pratyayo manaso yadā /
sa tadekasamādhāne tadā viśrāmyati svayam
svabhāvo dṛśyavairasyameva tattvavido nijaḥ /
dṛśyaspandanamevāhuratattvajñatvamuttamāḥ
atajjñāyaiva viṣayāḥ svadante na tu tadvidaḥ /
na hi pītāmṛtāyāntaḥ svadate kaṭu kāñjikam
vitṛṣṇasyātmaniṣṭhatvādeṣaṇātrayamujjhataḥ /
jñasyāpyanicchato dhyānamarthāyātaṃ pravartate
bodhaḥ sphurati tṛṣṇāyāḥ saiva yasya na vidyate /
tasya svarūpamutsṛjya kvāsau tiṣṭhati kaḥ katham
jñasyānārādhako dhyeyabodho nayatu yo bhavet /
anantā sā vitṛṣṇasya nirvibhāgoditaḥ svayam
anantamapatṛṣṇasya svayameva pravartate /
dhyānaṃ galitapakṣasya saṃsthānamiva bhūbhṛtaḥ
śuddhabodhātmani jñatvādasamāhitatoditā /
na jātu susamiddhe'gnau ghṛtavindoravasthitiḥ
paraṃ viṣayavaitṛṣṇyaṃ samādhānamudāhṛtam /
āhṛtaṃ yena tannūnaṃ tasmai nṛbrahmaṇe namaḥ
nūnaṃ viṣayavaitṛṣṇye pariprauḍhimupāgate /
na śaknuvanti nirhartuṃ dhyānaṃ sendrāḥ surāsurāḥ
paraṃ viṣayavaitṛṣṇyaṃ vajradhyānaṃ prasādhyatām /
bhede vigalite jñānādanyadhyānatṛṇena kim
mūrkhastho viśvaśabdārtho nāmūrkhaviṣayastathā /
tajjñājñayostayoścaiva viśvaviśveśayostathā
yatraikībhūya kacanaṃ tatra viśrāmyatāṃ budhāḥ /
bodhabhūmiṣu siddhānāmarthānāṃ vā vivekinām
sattāsatte dvayaikye ca nirṇīte neha kenacit /
upāya ekaḥ śāstrārtho dvitīyo jñasamāgamaḥ
dhyānaṃ tṛtīyaṃ nirvāṇe śreṣṭhastatrottarottaraḥ /
jīvādarśānmitho rūpaṃ gṛhṇātyeṣā mahadvapuḥ
jagatyudeti saṃghaṭṭādāviśeṣaṃ same same /
jñātapūrvāparāśeṣajagadaṣṭāpadasthiteḥ
ekasiddhau dvayoḥ siddhirbodhavaitṛṣṇyadīpayoḥ /
mativātyādhuto vyomni dagdho jñānāgninākhilaḥ
jagattūlaḥ pare śānte na jāne kvāśu gacchati /
citrāgnineva bodhena tena jāḍyaṃ na śāmyati
nirmūlāpi jagadbhrāntiryenāśu na vilīyate /
yathājñasya jagajjñaptirapajñānātpradīpyate
tathā jñasya parijñānāttadajñaptiḥ pradīpyate /
tajjñasyājñajagajjñaptiśabdārtharahitā sthitā
yathāsthitaiva trijagajjñaptiścitra ivoditā /
śūnyatvenaiva racitā suptatveneva nirmitā
bhāsate bhāmayī vāñchā jagajjñaptirjñacetasi /
nūnaṃ bodhe'vimūḍhasya nāhaṃtā na jagatsthitiḥ
bhāsate paramābhāsarūpiṇaḥ kāpyavasthitiḥ /
bodhābodhātmakaṃ cittaṃ bhāti śuṣkārdrakāṣṭhavat
bodhādekaṃ jagadbhāvairjāḍyānnātmatvamāgatam /
mitho bodhāddvivadati maitrīṃ bhajati bodhataḥ
ya evāsyādhiko bhāgastanmayatvena tiṣṭhati /
budhaḥ satattvaṃ nāvaiti jagato'bhāvabhāvayoḥ
jāgratsvapnasuṣuptānāṃ svabhāvamiva turyagaḥ /
vāsanaiva manaḥ seyaṃ svavicāreṇa naśyati
avastutvādato mokṣo nātmanāśe pravartate
dhyānadrumātsvayamupoḍhamanalpapākātkālena bodhamupayātavataḥ krameṇa /
bhuktvā rasāyanaphalaṃ parabodhamādyamicchanmanohariṇako nigaḍādvimuktaḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe bālmīkīye de० mo० nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe manohariṇakopākhyānaṃ nāma pañcacatvāriṃśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0