યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.45

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ વિશ્રાન્તવાનેષ મનોહરિણકોઽરિહન્ ।
તત્રૈવ રતિમાયાતિ ન યાતિ વિટપાન્તરમ્

એતાવતાથ કાલેન સ વિવેકદ્રુમઃ ફલમ્ ।
અન્તસ્થં પરમાર્થાત્મ શનૈઃ પ્રકટયત્યલમ્

ધ્યાનદ્રુમફલં પુણ્યૌ તદસૌ સ્વમનોમૃગઃ ।
અધઃસ્થિતઃ પ્રાન્તગતં તસ્ય પશ્યતિ સત્તરોઃ

આરોહતિ નરો વૃક્ષં તદાસ્વાદયિતું ફલમ્ ।
અન્યવર્ગપરિત્યાગો વિતતાધ્યવસાયવાન્ ॥
વિવેકવૃક્ષપાન્નામ વૃત્તીસ્ત્યજતિ ભૂગતાઃ ।
ઉન્નતં પદમાસાદ્ય ભૂયો નાધઃ સમીહતે

તેનોત્તમફલાર્થેન સંસ્કારાન્પ્રાક્તનાનસૌ ।
વિવેકપાદપારૂઢસ્ત્યજત્યહિરિવ ત્વચમ્

હસત્યુચ્ચૈઃ પદારૂઢમાત્માનભવલોકયન્ ।
એતાવન્તમહં કાલં કૃપણઃ કોઽભવં ત્વિતિ

કરુણાદિષુ તેષ્વસ્ય ભ્રમઞ્છાખાન્તરેષુ સઃ ।
લોભવ્યાલમધઃ કુર્વન્સમ્રાડિવ વિરાજતે

હૃદયેન્દોર્ગલશ્રેણી દુઃખાબ્જતિમિરાવલિઃ ।
કૃષ્ણાયઃશૃઙ્ખલાતૃષ્ણા દિનાનુદિનમુજ્ઝતિ

ઉપેક્ષતે ન સંપ્રાપ્તં નાપ્રાપ્તમભિવાઞ્છતિ ।
સોમસૌમ્યો ભવત્યન્તઃ શીતલઃ સર્વવૃત્તિષુ

શાસ્ત્રાર્થપલ્લવેષ્વેવ નિષણ્ણાત્માવતિષ્ઠતે ।
ઉન્નતાવનતા યાતા અધઃ પશ્યઞ્જગદ્ગતીઃ

ભીમદ્રુમલતોત્કીર્ણપુષ્પપ્રકરદન્તુરાઃ ।
પ્રાક્તનીઃ સ્વાઃ સ્થલીઃ પશ્યન્હસત્યન્તર્વરાકતામ્

તેષુ તત્સ્કન્ધદેશેષુ તથોડ્ડીનવિડીનયા ।
હારિણ્યા વિહરઞ્જાત્યા રાજેવ પરિરાજતે

પુત્રદારસમગ્રાણિ મિત્રાણિ ચ ધનાનિ ચ ।
જન્માન્તરકૃતાનીવ સ્વપ્નજાનીવ પશ્યતિ

રાગદ્વેષભયોન્માદમાનમોહમહત્તયા ।
નટસ્યેવાસ્ય દૃશ્યન્તે શીતલામલચેતસઃ

ઉન્મત્તચેષ્ટિતાકારા હસત્યપિ પુરોગતાઃ ।
તરઙ્ગભઙ્ગુરાધારાઃ સંસારસરિતો ગતીઃ

ન સ ચેતયતે કાશ્ચિલ્લોકદારધનૈષણાઃ ।
અપૂર્વપદવિશ્રાન્તો જીવન્નેવ યથા શવઃ

કેવલં કેવલે શુદ્ધે બોધાત્મનિ મહોન્નતે ।
દત્તદૃષ્ટિઃ ફલે તસ્મિન્પરં સમધિરોહતિ

સ્મૃત્વા સ્મૃત્વાપદઃ પૂર્વ સંતોષામૃતપોષિતઃ ।
અર્થાનામપ્યનર્થાનાં નાશેષુ પરિતુષ્યતિ

વ્યવહારેષુ કાર્યેષુ ભોગસંપાદકેષ્વપિ ।
પરમુદ્વેગમાયાતિ સનિદ્ર ઇવ બોધિતઃ

દીર્ઘાધ્યગ ઇવોદારામનારતમબાધિતામ્ ।
ચિરં મૌર્ખ્યશ્રમાક્રાન્તો વિશ્રાન્તિમભિવાઞ્છતિ

નિઃશ્વાસબોધિતોઽપ્યગ્નિરનિન્ધન ઇવાત્મનિ ।
શ્વાસમાત્રસમોઽપ્યન્તરતિષ્ઠન્નેવ શામ્યતિ

આપતન્તીં બલાદેવ પદાર્થેષ્વરતિં શનૈઃ ।
ન શક્નોતિ નિરાકર્તું દૃષ્ટિમત્ર ચ્યુતામિવ

તાં મહાપદવીં ગચ્છન્પરમાર્થફલપ્રદામ્ ।
ભૂમિકામપ્યુપાયાતિ વચસામપ્યગોચરામ્

કુતોઽપ્યચેષ્ટિતેષ્વેવ સંપ્રાપ્તેષુ વિધેર્વશાત્ ।
ભોગેષ્વરતિમાયાતિ પાન્થો મરુમહીષ્વિવ

ઘૂર્ણઃ ક્ષીણ ઇવાનન્દી સુપ્તઃ સંસારવૃત્તિષુ ।
અન્તઃપૂર્ણમના મૌની કામપિ સ્થિતિમૃચ્છતિ

સ તાદૃગ્રૂપતામેત્ય પરમાર્થફલસ્ય તત્ ।
ક્રમાન્નિકટમાપ્નોતિ ખગોઽગપદવીમિવ

તતસ્તદખિલાં બુદ્ધિં વિહાય વિયતા સમઃ ।
ગૃહ્ણાત્યથાસ્વાદયતિ ભુઙ્ક્તેઽથ પરિતૃપ્યતિ

સંકલ્પાર્થપરિત્યાગાદ્દિનાનુદિનમાતતા ।
શુદ્ધસ્વભાવવિશ્રાન્તિઃ પરમાર્થાપ્તિરુચ્યતે

ભેદબુદ્ધિર્વિલીનાર્થાઽભેદ એવાવશિષ્યતે ।
શુદ્ધમેકમનાદ્યન્તં તદ્બ્રહ્મેતિ વિદુર્બુધાઃ

લોકૈષણાવિરક્તેન ત્યક્તદારૈષણેન ચ ।
ધનૈષણાવિમુક્તેન તસ્મિન્વિશ્રમ્યતે પદે

પરેણ પરિણામેન મિથશ્ચિત્પરમાર્થયોઃ ।
તાપેન હિમલેખેવ ભેદબુદ્ધિર્વિલીયતે

તજ્જ્ઞસ્યાકૃષ્ટમુક્તસ્ય સ્વભાવેષૂપમાં વિના ।
સ્થિતિઃ સ્રગ્દામકસ્યેવ ન સંભવતિ કાચન

યથાઽપ્રકટિતાઙ્ગાન્તઃસંસ્થિતા શાલભઞ્જિકા ।
ન સતી નાસતી સ્તમ્ભે તથા વિશ્વસ્થિતિઃ પરે

ધ્યાનં ન શક્યતે કર્તું ન ચૈતદુપયુજ્યતે ।
અબોધેન વિબુદ્ધસ્તુ સ્વયમત્રૈવ તિષ્ઠતિ

આત્યન્તિકી વિરસતા યસ્ય દૃશ્યેષુ દૃશ્યતે ।
સ બુદ્ધો ના પ્રબુદ્ધસ્ય દૃશ્યત્યાગે હિ શક્તતા

દૃશ્યસ્ય બોધતાબોધો યો બોધાદપરિક્ષયઃ ।
સ સમાધાનશબ્દેન પ્રોચ્યતે સુસમાહિતેઃ

દ્રષ્ટૃદૃશ્યૈકતારૂપઃ પ્રત્યયો મનસો યદા ।
સ તદેકસમાધાને તદા વિશ્રામ્યતિ સ્વયમ્

સ્વભાવો દૃશ્યવૈરસ્યમેવ તત્ત્વવિદો નિજઃ ।
દૃશ્યસ્પન્દનમેવાહુરતત્ત્વજ્ઞત્વમુત્તમાઃ

અતજ્જ્ઞાયૈવ વિષયાઃ સ્વદન્તે ન તુ તદ્વિદઃ ।
ન હિ પીતામૃતાયાન્તઃ સ્વદતે કટુ કાઞ્જિકમ્

વિતૃષ્ણસ્યાત્મનિષ્ઠત્વાદેષણાત્રયમુજ્ઝતઃ ।
જ્ઞસ્યાપ્યનિચ્છતો ધ્યાનમર્થાયાતં પ્રવર્તતે

બોધઃ સ્ફુરતિ તૃષ્ણાયાઃ સૈવ યસ્ય ન વિદ્યતે ।
તસ્ય સ્વરૂપમુત્સૃજ્ય ક્વાસૌ તિષ્ઠતિ કઃ કથમ્

જ્ઞસ્યાનારાધકો ધ્યેયબોધો નયતુ યો ભવેત્ ।
અનન્તા સા વિતૃષ્ણસ્ય નિર્વિભાગોદિતઃ સ્વયમ્

અનન્તમપતૃષ્ણસ્ય સ્વયમેવ પ્રવર્તતે ।
ધ્યાનં ગલિતપક્ષસ્ય સંસ્થાનમિવ ભૂભૃતઃ

શુદ્ધબોધાત્મનિ જ્ઞત્વાદસમાહિતતોદિતા ।
ન જાતુ સુસમિદ્ધેઽગ્નૌ ઘૃતવિન્દોરવસ્થિતિઃ

પરં વિષયવૈતૃષ્ણ્યં સમાધાનમુદાહૃતમ્ ।
આહૃતં યેન તન્નૂનં તસ્મૈ નૃબ્રહ્મણે નમઃ

નૂનં વિષયવૈતૃષ્ણ્યે પરિપ્રૌઢિમુપાગતે ।
ન શક્નુવન્તિ નિર્હર્તું ધ્યાનં સેન્દ્રાઃ સુરાસુરાઃ

પરં વિષયવૈતૃષ્ણ્યં વજ્રધ્યાનં પ્રસાધ્યતામ્ ।
ભેદે વિગલિતે જ્ઞાનાદન્યધ્યાનતૃણેન કિમ્

મૂર્ખસ્થો વિશ્વશબ્દાર્થો નામૂર્ખવિષયસ્તથા ।
તજ્જ્ઞાજ્ઞયોસ્તયોશ્ચૈવ વિશ્વવિશ્વેશયોસ્તથા

યત્રૈકીભૂય કચનં તત્ર વિશ્રામ્યતાં બુધાઃ ।
બોધભૂમિષુ સિદ્ધાનામર્થાનાં વા વિવેકિનામ્

સત્તાસત્તે દ્વયૈક્યે ચ નિર્ણીતે નેહ કેનચિત્ ।
ઉપાય એકઃ શાસ્ત્રાર્થો દ્વિતીયો જ્ઞસમાગમઃ

ધ્યાનં તૃતીયં નિર્વાણે શ્રેષ્ઠસ્તત્રોત્તરોત્તરઃ ।
જીવાદર્શાન્મિથો રૂપં ગૃહ્ણાત્યેષા મહદ્વપુઃ

જગત્યુદેતિ સંઘટ્ટાદાવિશેષં સમે સમે ।
જ્ઞાતપૂર્વાપરાશેષજગદષ્ટાપદસ્થિતેઃ

એકસિદ્ધૌ દ્વયોઃ સિદ્ધિર્બોધવૈતૃષ્ણ્યદીપયોઃ ।
મતિવાત્યાધુતો વ્યોમ્નિ દગ્ધો જ્ઞાનાગ્નિનાખિલઃ

જગત્તૂલઃ પરે શાન્તે ન જાને ક્વાશુ ગચ્છતિ ।
ચિત્રાગ્નિનેવ બોધેન તેન જાડ્યં ન શામ્યતિ

નિર્મૂલાપિ જગદ્ભ્રાન્તિર્યેનાશુ ન વિલીયતે ।
યથાજ્ઞસ્ય જગજ્જ્ઞપ્તિરપજ્ઞાનાત્પ્રદીપ્યતે

તથા જ્ઞસ્ય પરિજ્ઞાનાત્તદજ્ઞપ્તિઃ પ્રદીપ્યતે ।
તજ્જ્ઞસ્યાજ્ઞજગજ્જ્ઞપ્તિશબ્દાર્થરહિતા સ્થિતા

યથાસ્થિતૈવ ત્રિજગજ્જ્ઞપ્તિશ્ચિત્ર ઇવોદિતા ।
શૂન્યત્વેનૈવ રચિતા સુપ્તત્વેનેવ નિર્મિતા

ભાસતે ભામયી વાઞ્છા જગજ્જ્ઞપ્તિર્જ્ઞચેતસિ ।
નૂનં બોધેઽવિમૂઢસ્ય નાહંતા ન જગત્સ્થિતિઃ

ભાસતે પરમાભાસરૂપિણઃ કાપ્યવસ્થિતિઃ ।
બોધાબોધાત્મકં ચિત્તં ભાતિ શુષ્કાર્દ્રકાષ્ઠવત્

બોધાદેકં જગદ્ભાવૈર્જાડ્યાન્નાત્મત્વમાગતમ્ ।
મિથો બોધાદ્દ્વિવદતિ મૈત્રીં ભજતિ બોધતઃ

ય એવાસ્યાધિકો ભાગસ્તન્મયત્વેન તિષ્ઠતિ ।
બુધઃ સતત્ત્વં નાવૈતિ જગતોઽભાવભાવયોઃ

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાનાં સ્વભાવમિવ તુર્યગઃ ।
વાસનૈવ મનઃ સેયં સ્વવિચારેણ નશ્યતિ

અવસ્તુત્વાદતો મોક્ષો નાત્મનાશે પ્રવર્તતે

ધ્યાનદ્રુમાત્સ્વયમુપોઢમનલ્પપાકાત્કાલેન બોધમુપયાતવતઃ ક્રમેણ ।
ભુક્ત્વા રસાયનફલં પરબોધમાદ્યમિચ્છન્મનોહરિણકો નિગડાદ્વિમુક્તઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે બાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે મનોહરિણકોપાખ્યાનં નામ પઞ્ચચત્વારિંશઃ સર્ગઃ