Yoga Vasistha · Chapter 6.43

śrīvasiṣṭha uvāca /
ahaṃtādijagaccedaṃ parijñānādasatyatām /
yāti sānubhavo mohātsatyamevānyathādhiyām

ajñānajvaramuktasya bodhaśītalitātmanaḥ /
etadeva bhaveccihnaṃ yadbhogāmbu na rocate

alamanyaiḥ parijñānairvācyavācakavibhramaiḥ /
anahaṃvedanāmātraṃ nirvāṇaṃ tadvibhāvyatām

parijñātā yathā svapne padārthā rasayanti no /
na ca santi tathaivāsminnahaṃ jagadidaṃbhrame

yathā svabhāvanādyakṣastarau sasvajanaṃ puram /
paśyatyasatyamevaivaṃ jīvaḥ paśyati saṃsṛtim

vibhramātmā yathā yakṣo yakṣalokaśca te mithaḥ /
sadrūpau susthitau mithyā tathāhaṃtvajagadbhramau

anāvaraṇato'raṇye yakṣā vibhramarūpiṇaḥ /
yathā sphuranti bhūtāni tathemāni caturdaśa

bhramamātramahaṃ mithyaiveti buddhvā vibhāvayan /
yakṣo'yakṣatvamāyāti cittaṃ cittattvatāmidam

nirastakalanāśaṅkaṃ tyāgagrahaṇavarjitam /
avisārisamastecchaṃ śāntamāsva yathāsthitam

asattāsaṃbhavaṃ dṛśyaṃ draṣṭrātmakamidaṃ tatam /
athavā naiva draṣṭrātma sadavācyaṃ kimāsyate

vasantarasapūrasya yathā viṭapagulmatā /
svarūpamātrabharitasaṃvidaḥ sargatā tathā

yadidaṃ jagadābhāsaṃ śuddhaṃ cinmātravedanam /
kātraikatā dvitā kā vā nirvāṇamalamāsyatām

bhūyatāṃ cinmayavyomnā pīyatāṃ paramo rasaḥ /
sthīyatāṃ vigatāśaṅkaṃ nirvāṇānandanandane

kimetāsvatiśūnyāsu saṃsārāraṇyabhūmiṣu /
mānavā vātahariṇā bhramatho bhrāntabuddhayaḥ

jagattrayamarīcyambu vipralabdhāndhabuddhayaḥ /
mā dhāvata gatavyagramāśayopahratāśayāḥ

rūpālokamanaskāramṛgatṛṣṇāmbupāyinaḥ /
vyarthamāyāsamāyūṃṣi mā mā kṣapayataiṇakāḥ

jagadgandharvanagaragurugarveṇa naśyatha /
sukharūpāṇi duḥkhāni nāśanāyaiva paśyatha

jagatkeśoṇḍrakabhrāntyai mā mahāmbaramadhyagam /
avalokayatābhrānte svarūpe pariṇamyatām

mānavā vātaloloccapatraprāptāmbubhaṅgura- /
mānavāsu na cāsvandhagarbhaśayyāsu supyatām

avirāmamanādyante svabhāve śāntamāsyatām /
draṣṭṭadṛśyadaśādoṣādasvabhāvādvinaśyatām

ajñāvabuddhaḥ saṃsāraḥ sa hi nāsti manāgapi /
avaśiṣṭaṃ ca yatsatyaṃ tasya nāma na vidyate

troṭayitvā tu tṛṣṇāyaḥśṛṅkhalāvalitaṃ balāt /
saṃsārapañjaraṃ tiṣṭha sarvasyordhvaṃ mṛgendravat

ātmātmīyagrahabhrāntiśāntimātrā vimuktatā /
yathā tathā sthitasyāpi so svasattaiva yoginaḥ

nirvāṇatā'vāsanatā parā'patāpatājñatā /
saṃsārādhvani khinnasya śāntā viśrāmabhūmayaḥ

tajjñajñāto na mūrkhāṇāṃ mūrkhajñāto na tadvidām /
vidyate jagadartho'sāvavācyārthamayo mithaḥ

viśvatā bhrāntisaṃśāntau saṃsthitaiva na labhyate /
mahārṇavāmbuvalitā putrikeva payomayī //
bhrāntiśāntau prabuddhasya vinirvāṇasya viśvatā /
yathāsthitaiva galitā vidyate ca yathāsthitam

nirdagdhatṛṇabhasmālī kvāpi yāti yathānilaiḥ /
satāṃ svabhāvaviśrāmaiḥ kvāpi yāti tathā jagat

jagadbrahmapadārthasya saṃniveśaḥ sa tūttamaḥ /
brahmaśabdārtharūpātmā na jagacchabdakāryabhāk

avijñātasya bālasya padārthā yādṛśā ime /
viduṣastādṛśā eva tiṣṭhataḥ kṣīṇavāsanam

yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī /
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ

sthitamevā'virāmī yajjāgradasya suṣuptavat /
citrāvalokita iva jāgratyo'sya rasaiṣaṇāḥ

jātyandharūpānubhavasamaṃ bhuvanavedanam /
bhrāntaprāyamasadrūpaṃ jñasya bhāti na bhāti ca

vimūḍhaduḥkhaṃ trijagadvimūḍhaviṣayaṃ na sat /
svapne svapnatayā jñāte rūpālokamanaḥkriyāḥ

na svadante yathā tadvajjāgratsvapre sphurantu mā /
nirvibhāgaḥ samāśvasto'virodhaṃ paramāgataḥ

āśītalāntaḥkaraṇo nirvāṇo jño'vatiṣṭhate /
tajjñasyākṛṣṭamuktasya samaṃ dhyānaṃ vinā sthitiḥ

nimnaṃ vinaiva toyasya na saṃbhavati kācana /
artha eva manaskāro mana evārtharañjanam

eṣa evaiṣa ābhāsaḥ sabāhyābhyantarātmakaḥ /
āsamudraṃ nadīvāhaśatasaṃghamayātmakam

yathaikaśleṣapiṇḍātma vahatyambu taraṅgiṇām /
sabāhyābhyantarākāramarthānarthamayātmakam

mana eva sphuratyarthanirbhāsaṃ vyātataṃ tathā /
nāstyarthamanasordvitvaṃ yathā jalataraṅgayoḥ

ekābhāve dvayoḥ śāntiḥ pavanaspandayoriva /
nūnamekopaśāntyaiva niḥsāre paramārthataḥ

ekatvādarthamanasī samamevāśu śāmyataḥ /
arthaḥ saṃkalparūpātmā nehitavyo vijānato

manaśca samyagjñānena śāntirevaṃ bhavettayoḥ /
anaṣṭe naśyataścaitai jñasyārthamanasī svataḥ

mṛnmaye dviṣati jñānāddviṣadbhāvabhaye yathā /
yathāsaṃkhyaṃ sthite eva jñasyārthamanasī sadā

kimapyapūrvamevānyatsaṃpanne bhāvarūpiṇi /
saṃhitārthajagatkālo'pyajño'jñaviṣayo'pyasat

pārśvasuptanarasvapna iva klībāgrayakṣavat /
jñasya sājñaṃ jagannāsti vīrasyeva piśācadhīḥ

jñamajño bhāvayatyajñaṃ ciraṃ vandhyāpi vardhate /
vinaiva jñātaśabdārthamarthabhāvamivāgatam

sthitaṃ bodhamanādyantaṃ svabhāvaṃ sargagaṃ viduḥ /
manaḥ śabdārtharahitaṃ vibhāgāntavivarjitam

bodhavārimanobuddhitaraṅgamiva nirmalam /
kva saṃbhavata evāntaḥ ke vārthamanasī kila

nirarthikaiva vibhrāntiḥ svabhāvamayamāsyatām /
śuddhabodhasvabhāvasthairākāśamiva śāradaiḥ

jāgratsvapnasuṣuptāntairmanastvaṃ nānubhūyate /
vidhūyānantanānātvamasadbhāvamanāmaye

jñeyaṃ rajjurivāśeṣaṃ svabhāve tiṣṭha cidghane /
jñaptirevāntaraṃ bāhyaṃ cārthatvamadhitiṣṭhati

bījaṃ śākhāphalānīva kvāto'rthamanasī vada /
jñeyāsaṃbhavato jñaptirapyanākhyaṃ padaṃ gatā

śāntāśeṣaviśeṣātmā tena śeṣo'sti satsvabhāḥ /
artha eva manaskāraḥ sa cābhāvātmako bhramaḥ

mana evārthasaṃskāraḥ sa cābhāvātmako bhramaḥ /
sarvātmatvādajasyaitadapyakāraṇakaṃ manaḥ

bhramānubhavato'rthaśca mithyaivāstīva bhāsate /
akāraṇakamevārthanirbhāsaṃ bhāsate manaḥ

vidyudvilasitākāramasthiraṃ taralāyate /
tvaṃ manaskāramātrātmā saṃsṛtau vibhramāyase

svabhāvaikaparijñānānnāsi nāpi bhramāyase /
manasaiva hi saṃsāra ātmabodhena śāmyati

śuktirūpyabhramākāro jano mithyaiva tāmyati /
abhāvabhāvastu paraṃ bodharūpamasaṃsṛtiḥ

nirvāṇāditarā sattā duḥkhāyāhamiti bhramaḥ /
mṛgatṛṣṇāmburūpo'hamasacchūnyasvarūpakaḥ

ityevātmaparijñānādahamityeva śāmyati /
jñātvā jñānamayo bhūtvā sabāhyābhyantarārthatām

gataṃ svamatyajadrūpaṃ taraṅgatvaṃ yathā payaḥ /
mūlaśākhāgraparyantā sattā viṭapino yathā

nirvikāramalaṃ jñapterjñeyāntaikaiva bhāsate /
yathā yojanalakṣābhamekamevāmalaṃ nabhaḥ

ekameva tathā jñānaṃ jñeyāntaṃ bhātyakhaṇḍitam /
śūnyatvādekamamalaṃ yathā sarvagameva kham

tathaikamamalaṃ jñātvā jñānajñeyadaśāsvapi /
ghṛtenātmā ghanībhūya pāṣāṇīkriyate yathā

citā cetyatayātmaiva svacittīkriyate tathā /
deśakālaṃ vinaivātmā bodhābodhena cittatām

abuddho nīyate nyāyairekamevaiṣa susthitaḥ /
atra yadyapyabodhādeḥ saṃbhavo nāsti kaścana /
tathāpi kalpyate'traiva bodhanāya parasparam

mahānubhāvā vigatābhimānā
vimūḍhabhāvopaśame galanti /
nirbhrāntayo'nantatayaiva śāntā
nityaṃ samādhānamayā bhavanti

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣo० nirvāṇa० u० brahmaikatānatopadeśo nāma tricatvāriṃśaḥ sargaḥ