યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.43

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અહંતાદિજગચ્ચેદં પરિજ્ઞાનાદસત્યતામ્ ।
યાતિ સાનુભવો મોહાત્સત્યમેવાન્યથાધિયામ્

અજ્ઞાનજ્વરમુક્તસ્ય બોધશીતલિતાત્મનઃ ।
એતદેવ ભવેચ્ચિહ્નં યદ્ભોગામ્બુ ન રોચતે

અલમન્યૈઃ પરિજ્ઞાનૈર્વાચ્યવાચકવિભ્રમૈઃ ।
અનહંવેદનામાત્રં નિર્વાણં તદ્વિભાવ્યતામ્

પરિજ્ઞાતા યથા સ્વપ્ને પદાર્થા રસયન્તિ નો ।
ન ચ સન્તિ તથૈવાસ્મિન્નહં જગદિદંભ્રમે

યથા સ્વભાવનાદ્યક્ષસ્તરૌ સસ્વજનં પુરમ્ ।
પશ્યત્યસત્યમેવૈવં જીવઃ પશ્યતિ સંસૃતિમ્

વિભ્રમાત્મા યથા યક્ષો યક્ષલોકશ્ચ તે મિથઃ ।
સદ્રૂપૌ સુસ્થિતૌ મિથ્યા તથાહંત્વજગદ્ભ્રમૌ

અનાવરણતોઽરણ્યે યક્ષા વિભ્રમરૂપિણઃ ।
યથા સ્ફુરન્તિ ભૂતાનિ તથેમાનિ ચતુર્દશ

ભ્રમમાત્રમહં મિથ્યૈવેતિ બુદ્ધ્વા વિભાવયન્ ।
યક્ષોઽયક્ષત્વમાયાતિ ચિત્તં ચિત્તત્ત્વતામિદમ્

નિરસ્તકલનાશઙ્કં ત્યાગગ્રહણવર્જિતમ્ ।
અવિસારિસમસ્તેચ્છં શાન્તમાસ્વ યથાસ્થિતમ્

અસત્તાસંભવં દૃશ્યં દ્રષ્ટ્રાત્મકમિદં તતમ્ ।
અથવા નૈવ દ્રષ્ટ્રાત્મ સદવાચ્યં કિમાસ્યતે

વસન્તરસપૂરસ્ય યથા વિટપગુલ્મતા ।
સ્વરૂપમાત્રભરિતસંવિદઃ સર્ગતા તથા

યદિદં જગદાભાસં શુદ્ધં ચિન્માત્રવેદનમ્ ।
કાત્રૈકતા દ્વિતા કા વા નિર્વાણમલમાસ્યતામ્

ભૂયતાં ચિન્મયવ્યોમ્ના પીયતાં પરમો રસઃ ।
સ્થીયતાં વિગતાશઙ્કં નિર્વાણાનન્દનન્દને

કિમેતાસ્વતિશૂન્યાસુ સંસારારણ્યભૂમિષુ ।
માનવા વાતહરિણા ભ્રમથો ભ્રાન્તબુદ્ધયઃ

જગત્ત્રયમરીચ્યમ્બુ વિપ્રલબ્ધાન્ધબુદ્ધયઃ ।
મા ધાવત ગતવ્યગ્રમાશયોપહ્રતાશયાઃ

રૂપાલોકમનસ્કારમૃગતૃષ્ણામ્બુપાયિનઃ ।
વ્યર્થમાયાસમાયૂંષિ મા મા ક્ષપયતૈણકાઃ

જગદ્ગન્ધર્વનગરગુરુગર્વેણ નશ્યથ ।
સુખરૂપાણિ દુઃખાનિ નાશનાયૈવ પશ્યથ

જગત્કેશોણ્ડ્રકભ્રાન્ત્યૈ મા મહામ્બરમધ્યગમ્ ।
અવલોકયતાભ્રાન્તે સ્વરૂપે પરિણમ્યતામ્

માનવા વાતલોલોચ્ચપત્રપ્રાપ્તામ્બુભઙ્ગુર- ।
માનવાસુ ન ચાસ્વન્ધગર્ભશય્યાસુ સુપ્યતામ્

અવિરામમનાદ્યન્તે સ્વભાવે શાન્તમાસ્યતામ્ ।
દ્રષ્ટ્ટદૃશ્યદશાદોષાદસ્વભાવાદ્વિનશ્યતામ્

અજ્ઞાવબુદ્ધઃ સંસારઃ સ હિ નાસ્તિ મનાગપિ ।
અવશિષ્ટં ચ યત્સત્યં તસ્ય નામ ન વિદ્યતે

ત્રોટયિત્વા તુ તૃષ્ણાયઃશૃઙ્ખલાવલિતં બલાત્ ।
સંસારપઞ્જરં તિષ્ઠ સર્વસ્યોર્ધ્વં મૃગેન્દ્રવત્

આત્માત્મીયગ્રહભ્રાન્તિશાન્તિમાત્રા વિમુક્તતા ।
યથા તથા સ્થિતસ્યાપિ સો સ્વસત્તૈવ યોગિનઃ

નિર્વાણતાઽવાસનતા પરાઽપતાપતાજ્ઞતા ।
સંસારાધ્વનિ ખિન્નસ્ય શાન્તા વિશ્રામભૂમયઃ

તજ્જ્ઞજ્ઞાતો ન મૂર્ખાણાં મૂર્ખજ્ઞાતો ન તદ્વિદામ્ ।
વિદ્યતે જગદર્થોઽસાવવાચ્યાર્થમયો મિથઃ

વિશ્વતા ભ્રાન્તિસંશાન્તૌ સંસ્થિતૈવ ન લભ્યતે ।
મહાર્ણવામ્બુવલિતા પુત્રિકેવ પયોમયી ॥
ભ્રાન્તિશાન્તૌ પ્રબુદ્ધસ્ય વિનિર્વાણસ્ય વિશ્વતા ।
યથાસ્થિતૈવ ગલિતા વિદ્યતે ચ યથાસ્થિતમ્

નિર્દગ્ધતૃણભસ્માલી ક્વાપિ યાતિ યથાનિલૈઃ ।
સતાં સ્વભાવવિશ્રામૈઃ ક્વાપિ યાતિ તથા જગત્

જગદ્બ્રહ્મપદાર્થસ્ય સંનિવેશઃ સ તૂત્તમઃ ।
બ્રહ્મશબ્દાર્થરૂપાત્મા ન જગચ્છબ્દકાર્યભાક્

અવિજ્ઞાતસ્ય બાલસ્ય પદાર્થા યાદૃશા ઇમે ।
વિદુષસ્તાદૃશા એવ તિષ્ઠતઃ ક્ષીણવાસનમ્

યા નિશા સર્વભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી ।
યસ્યાં જાગ્રતિ ભૂતાનિ સા નિશા પશ્યતો મુનેઃ

સ્થિતમેવાઽવિરામી યજ્જાગ્રદસ્ય સુષુપ્તવત્ ।
ચિત્રાવલોકિત ઇવ જાગ્રત્યોઽસ્ય રસૈષણાઃ

જાત્યન્ધરૂપાનુભવસમં ભુવનવેદનમ્ ।
ભ્રાન્તપ્રાયમસદ્રૂપં જ્ઞસ્ય ભાતિ ન ભાતિ ચ

વિમૂઢદુઃખં ત્રિજગદ્વિમૂઢવિષયં ન સત્ ।
સ્વપ્ને સ્વપ્નતયા જ્ઞાતે રૂપાલોકમનઃક્રિયાઃ

ન સ્વદન્તે યથા તદ્વજ્જાગ્રત્સ્વપ્રે સ્ફુરન્તુ મા ।
નિર્વિભાગઃ સમાશ્વસ્તોઽવિરોધં પરમાગતઃ

આશીતલાન્તઃકરણો નિર્વાણો જ્ઞોઽવતિષ્ઠતે ।
તજ્જ્ઞસ્યાકૃષ્ટમુક્તસ્ય સમં ધ્યાનં વિના સ્થિતિઃ

નિમ્નં વિનૈવ તોયસ્ય ન સંભવતિ કાચન ।
અર્થ એવ મનસ્કારો મન એવાર્થરઞ્જનમ્

એષ એવૈષ આભાસઃ સબાહ્યાભ્યન્તરાત્મકઃ ।
આસમુદ્રં નદીવાહશતસંઘમયાત્મકમ્

યથૈકશ્લેષપિણ્ડાત્મ વહત્યમ્બુ તરઙ્ગિણામ્ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરાકારમર્થાનર્થમયાત્મકમ્

મન એવ સ્ફુરત્યર્થનિર્ભાસં વ્યાતતં તથા ।
નાસ્ત્યર્થમનસોર્દ્વિત્વં યથા જલતરઙ્ગયોઃ

એકાભાવે દ્વયોઃ શાન્તિઃ પવનસ્પન્દયોરિવ ।
નૂનમેકોપશાન્ત્યૈવ નિઃસારે પરમાર્થતઃ

એકત્વાદર્થમનસી સમમેવાશુ શામ્યતઃ ।
અર્થઃ સંકલ્પરૂપાત્મા નેહિતવ્યો વિજાનતો

મનશ્ચ સમ્યગ્જ્ઞાનેન શાન્તિરેવં ભવેત્તયોઃ ।
અનષ્ટે નશ્યતશ્ચૈતૈ જ્ઞસ્યાર્થમનસી સ્વતઃ

મૃન્મયે દ્વિષતિ જ્ઞાનાદ્દ્વિષદ્ભાવભયે યથા ।
યથાસંખ્યં સ્થિતે એવ જ્ઞસ્યાર્થમનસી સદા

કિમપ્યપૂર્વમેવાન્યત્સંપન્ને ભાવરૂપિણિ ।
સંહિતાર્થજગત્કાલોઽપ્યજ્ઞોઽજ્ઞવિષયોઽપ્યસત્

પાર્શ્વસુપ્તનરસ્વપ્ન ઇવ ક્લીબાગ્રયક્ષવત્ ।
જ્ઞસ્ય સાજ્ઞં જગન્નાસ્તિ વીરસ્યેવ પિશાચધીઃ

જ્ઞમજ્ઞો ભાવયત્યજ્ઞં ચિરં વન્ધ્યાપિ વર્ધતે ।
વિનૈવ જ્ઞાતશબ્દાર્થમર્થભાવમિવાગતમ્

સ્થિતં બોધમનાદ્યન્તં સ્વભાવં સર્ગગં વિદુઃ ।
મનઃ શબ્દાર્થરહિતં વિભાગાન્તવિવર્જિતમ્

બોધવારિમનોબુદ્ધિતરઙ્ગમિવ નિર્મલમ્ ।
ક્વ સંભવત એવાન્તઃ કે વાર્થમનસી કિલ

નિરર્થિકૈવ વિભ્રાન્તિઃ સ્વભાવમયમાસ્યતામ્ ।
શુદ્ધબોધસ્વભાવસ્થૈરાકાશમિવ શારદૈઃ

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાન્તૈર્મનસ્ત્વં નાનુભૂયતે ।
વિધૂયાનન્તનાનાત્વમસદ્ભાવમનામયે

જ્ઞેયં રજ્જુરિવાશેષં સ્વભાવે તિષ્ઠ ચિદ્ઘને ।
જ્ઞપ્તિરેવાન્તરં બાહ્યં ચાર્થત્વમધિતિષ્ઠતિ

બીજં શાખાફલાનીવ ક્વાતોઽર્થમનસી વદ ।
જ્ઞેયાસંભવતો જ્ઞપ્તિરપ્યનાખ્યં પદં ગતા

શાન્તાશેષવિશેષાત્મા તેન શેષોઽસ્તિ સત્સ્વભાઃ ।
અર્થ એવ મનસ્કારઃ સ ચાભાવાત્મકો ભ્રમઃ

મન એવાર્થસંસ્કારઃ સ ચાભાવાત્મકો ભ્રમઃ ।
સર્વાત્મત્વાદજસ્યૈતદપ્યકારણકં મનઃ

ભ્રમાનુભવતોઽર્થશ્ચ મિથ્યૈવાસ્તીવ ભાસતે ।
અકારણકમેવાર્થનિર્ભાસં ભાસતે મનઃ

વિદ્યુદ્વિલસિતાકારમસ્થિરં તરલાયતે ।
ત્વં મનસ્કારમાત્રાત્મા સંસૃતૌ વિભ્રમાયસે

સ્વભાવૈકપરિજ્ઞાનાન્નાસિ નાપિ ભ્રમાયસે ।
મનસૈવ હિ સંસાર આત્મબોધેન શામ્યતિ

શુક્તિરૂપ્યભ્રમાકારો જનો મિથ્યૈવ તામ્યતિ ।
અભાવભાવસ્તુ પરં બોધરૂપમસંસૃતિઃ

નિર્વાણાદિતરા સત્તા દુઃખાયાહમિતિ ભ્રમઃ ।
મૃગતૃષ્ણામ્બુરૂપોઽહમસચ્છૂન્યસ્વરૂપકઃ

ઇત્યેવાત્મપરિજ્ઞાનાદહમિત્યેવ શામ્યતિ ।
જ્ઞાત્વા જ્ઞાનમયો ભૂત્વા સબાહ્યાભ્યન્તરાર્થતામ્

ગતં સ્વમત્યજદ્રૂપં તરઙ્ગત્વં યથા પયઃ ।
મૂલશાખાગ્રપર્યન્તા સત્તા વિટપિનો યથા

નિર્વિકારમલં જ્ઞપ્તેર્જ્ઞેયાન્તૈકૈવ ભાસતે ।
યથા યોજનલક્ષાભમેકમેવામલં નભઃ

એકમેવ તથા જ્ઞાનં જ્ઞેયાન્તં ભાત્યખણ્ડિતમ્ ।
શૂન્યત્વાદેકમમલં યથા સર્વગમેવ ખમ્

તથૈકમમલં જ્ઞાત્વા જ્ઞાનજ્ઞેયદશાસ્વપિ ।
ઘૃતેનાત્મા ઘનીભૂય પાષાણીક્રિયતે યથા

ચિતા ચેત્યતયાત્મૈવ સ્વચિત્તીક્રિયતે તથા ।
દેશકાલં વિનૈવાત્મા બોધાબોધેન ચિત્તતામ્

અબુદ્ધો નીયતે ન્યાયૈરેકમેવૈષ સુસ્થિતઃ ।
અત્ર યદ્યપ્યબોધાદેઃ સંભવો નાસ્તિ કશ્ચન ।
તથાપિ કલ્પ્યતેઽત્રૈવ બોધનાય પરસ્પરમ્

મહાનુભાવા વિગતાભિમાના
વિમૂઢભાવોપશમે ગલન્તિ ।
નિર્ભ્રાન્તયોઽનન્તતયૈવ શાન્તા
નિત્યં સમાધાનમયા ભવન્તિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષો૦ નિર્વાણ૦ ઉ૦ બ્રહ્મૈકતાનતોપદેશો નામ ત્રિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ