Yoga Vasistha · Chapter 6.42
dvicatvāriṃśaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
cittavatkacanaṃ śānte yattattasmānna bhidyate /
avyākṛtāmalatayā kvā'taḥ sargādisaṃbhavaḥ
cittadīpe gate yānti bhrāntivadbhānti khe sthite /
rūpālokamanaskārasaṃvido'mbudravormayaḥ
nirastakaraṇāpekṣaṃ marutaḥ spandanaṃ yathā /
yathā visaraṇaṃ bhāsastathā jagadidaṃ pare
dravatvamiva kīlāle śūnyatvamiva cāmbare /
spandatvaṃ marutīvedaṃ kimapyātmamayaṃ pare
mahāciti mahākāśe yadidaṃ bhāsate jagat /
taccittvameva kacati nirmalatvaṃ maṇāviva
yathā dravatvaṃ payasi yathā śūnyatvamambare /
yathā praspandanaṃ vāyau mahāciti tathā jagat
vetti vāyuryathā spandaṃ tathā vetti jagaccitiḥ /
na dvaitaikyādibhedānāṃ manāgapyatra saṃbhavaḥ
avivekavivekābhyāṃ bhāsuraṃ bhaṅguraṃ jagat /
bodhe sadaiva sadrūpamabhāsuramabhaṅguram
jñaptimātrādṛte śuddhādādimadhyāntavarjitāt /
nānyadastīha nirṇītaṃ mahācinmātrarūpiṇaḥ
tatkasyacicchivaṃ śāntaṃ kasyacidbrahma śāśvatam /
kasyacicchūnyatāmātraṃ kasyacijjñaptimātrakam
tadanantātma cidrūpaṃ cetyatāmiva bhāvayat /
svasaṃsthameva jñeyatvamajñatvamiva gacchati
cittayā nāsti sattā ca cittatā nāsti tāṃ vinā /
vinā vinā yathā vāyoryathā spandeṣu kāraṇam
tathā mahācitocchāyāḥ sargasaṃvittivṛttiṣu /
nityaṃ sattvamasattvaṃ vā hetoranyānapekṣaṇāt
ityatrārtho'bhaviṣyatsa dvitvaikatvāstitāvaśāt /
ko'tra kalpayitā dvitvamekatvaṃ vā mahāmbare
viṣvagviśvamapāraikaparamākāśakośatā /
yathā spandāniladvitvaṃ śābdameva na vāstavam
viśvaviśveśvaradvitvaṃ tathaivāsanmayātmakam /
sadevāsaṃbhavaddvitvaṃ mahācinmātrakaṃ ca yat
viśvābhāsaṃ tadevedaṃ na viśvaṃ sanna viśvatā /
deśakālādimattvena kadāciddhemni satyatā
kaṭakatvasya bhinnasya viśvasya ca tathā pare /
dvitvaikyāsaṃbhave cātra kāryakāraṇatā kutaḥ
syāccettatkalpanāmātramevaitannānyavastutā /
śūnyatā nabhasīvātra dravatvamiva cāmbhasi
khe khalekhāpyabhinneva kilāsti jagadāditā /
yadrūpaṃ brahma tadrūpaṃ jagatkvātra dvitaikate
yadrūpaṃ vyoma tadrūpamevaṃ śūnyaṃ kilākhilam /
ekātmani tate svacche cinmātre sarvarūpiṇi
śilāputrakasenāyāṃ pāṣāṇatva ivāsthite /
kāryakāraṇavaicitryaṃ kathaṃ saṃbhavati kva vā
kathamavyomatā vyomni dvitīyāsaṃbhavādbhavet /
pratibhātmaiva bhārūpo bhāti sargo mahāciti
putrikevopalotkīrṇā tanmayatvāttadātmikā /
sādho yathāsthitasyaivaṃ buddhvā viśvaṃ pralīyate
kāṣṭhamaunadaśābhāsaṃ saṃsāramavaśiṣyate /
yathā nimīlitākṣasya rūpālokamanobhramaḥ
svapne jāgratyanagrastho'pyasannevāstibhāvanāt /
tathaivonmīlitākṣasya rūpālokamanobhramaḥ
svapne jāgratyanagrastho'pyasannevāstibhāvanāt /
bhāvanopaśamaṃ kṛtvā śilībhūya yathāsthitam
aśilībhūtamevāntaḥ svabhāvaṃ samamāsyatām /
āvivekopahāreṇa yathāprāptārthapūjanaiḥ
bodhāya pūjyatāṃ buddhyā svabhāvaḥ parameśvaraḥ /
vivekapūjitaḥ svātmā sadyaḥ sphāravarapradaḥ
rudropendrādipūjātra jarattṛṇalavāyate /
vicāraśamasatsaṅgabalipuṣpaikapūjitaḥ
sadyomokṣaphalaḥ sādho svātmaiva parameśvaraḥ /
satyālokanamātraikapūjito'nuttamārthadaḥ
yatrāstyātmeśvarastatra mūḍhaḥ ko'nyaṃ samāśrayet /
satsaṅgaśamasaṃtoṣavivekāpūjitātmanaḥ
śirīṣakusumāyante śastrāhiviṣavahnayaḥ /
devārcanatapastīrthadānānyatikṛtānyapi
bhasmāyante nirarthatvādavivekāmahātmanām /
etānyapi vivekena kriyante saphalāni cet
viveka eva tatkasmātsphuṭamantarna sādhyate /
yathābhūtārthavijñānādvāsanoparame pare
yatno vivekaśabdākhyo bhavatyātmaprasādataḥ /
tathā tathā viveko'ntarvṛddhiṃ neyaḥ śamāmṛtaiḥ
yathā yathā punaḥ śoṣamupayāti na vibhramaiḥ /
dehasattāmanādṛtya yathā bhūtārthadarśanāt
lajjāṃ bhayaṃ viṣāderṣye sukhaṃ duḥkhaṃ jayetsamam /
jagadādi śarīrādi nāstyevādau kuto'dya tat
kāryaṃ cetkāraṇasyaitattathāpi brahmamātrakam /
pratibhāmātramevācchaṃ na tu jñapterghaṭādi sat
jñānātmikaiva pratibhā jñaptirevākhilaṃ jagat /
jñaptirapyātmatattvaśrīḥ parijñātopaśāmyati
jñeyābhāve tvanirvācyā śiṣyate śāśvataṃ śivam /
aśarīrādyaviśvātma sarvaṃ śāntamidaṃ tatam
jñānajñeyajñaptimuktaṃ dṛṣanmaunamiva sthitam /
śāntāntaḥkaraṇāḥ svasthāḥ śilāputrakakośavat
calantaścālayantaśca jñarūpā eva tiṣṭhata /
ajñeyajñatvasadrūpāḥ sadasatsārarūpiṇaḥ
ākāśakośaviśadā bhavatā bhavabhūmayaḥ /
yathāsthitaṃ ca tiṣṭhanti gacchantaśca yathāgatam
yathāprāptaikakarmāṇaḥ saṃpadyante budhāḥ param /
athavā sarvasaṃtyāgaśāntāntaḥkaraṇojjvalāḥ
ekānteṣveva tiṣṭhantu citrakarmārpitā iva /
saṃkalpaśāntau saṃkalpapuravatsarvadākhilam
svapnavacca prabuddhasya sadaivāstaṃ gataṃ jagat /
sanetrarūpānubhavaṃ jātito'ndha iva bhramaiḥ
nirvāṇaṃ varṇayannajñastāpyate'ntarna śāmyati /
kalpanāṃśopadeśena loko'vidyāmayātmanā
yena kenacidajñatvātkṛtārtho'smīti manyate /
akṛtārthaḥ kṛtārthatvaṃ jānanmaurkhyavimohitaḥ
vijñāsyatyakṛtārthatvaṃ kṣaṇāntarakadarthanaiḥ /
upāyaṃ kalpanātmānamanupāyaṃ vidurbudhāḥ
duḥkhadatvānnimeṣeṇa bhāvābhāvaiṣaṇabhramaiḥ /
jagadbhramaṃ parijñāya yadavāsanamāsitam /
virasāśeṣaviṣayaṃ taddhi nirvāṇamucyate
ākhyāyikārthapratibhānametya
saṃvetsyacidvāri bharāddravātmā /
avedyacidrūpamaśeṣamaccha
paśyanvinirvāsi jagatsvarūpam
jātyandharūpānubhavānurūpaṃ
yadāgamairbuddhamabodharūpam /
adhaspadīkṛtya tadāntare'smi-
nbodhe nipatyānubhavo bhavābhūḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe u० nirvāṇopadeśo nāma dvicatvāriṃśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0