યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.42

દ્વિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચિત્તવત્કચનં શાન્તે યત્તત્તસ્માન્ન ભિદ્યતે ।
અવ્યાકૃતામલતયા ક્વાઽતઃ સર્ગાદિસંભવઃ

ચિત્તદીપે ગતે યાન્તિ ભ્રાન્તિવદ્ભાન્તિ ખે સ્થિતે ।
રૂપાલોકમનસ્કારસંવિદોઽમ્બુદ્રવોર્મયઃ

નિરસ્તકરણાપેક્ષં મરુતઃ સ્પન્દનં યથા ।
યથા વિસરણં ભાસસ્તથા જગદિદં પરે

દ્રવત્વમિવ કીલાલે શૂન્યત્વમિવ ચામ્બરે ।
સ્પન્દત્વં મરુતીવેદં કિમપ્યાત્મમયં પરે

મહાચિતિ મહાકાશે યદિદં ભાસતે જગત્ ।
તચ્ચિત્ત્વમેવ કચતિ નિર્મલત્વં મણાવિવ

યથા દ્રવત્વં પયસિ યથા શૂન્યત્વમમ્બરે ।
યથા પ્રસ્પન્દનં વાયૌ મહાચિતિ તથા જગત્

વેત્તિ વાયુર્યથા સ્પન્દં તથા વેત્તિ જગચ્ચિતિઃ ।
ન દ્વૈતૈક્યાદિભેદાનાં મનાગપ્યત્ર સંભવઃ

અવિવેકવિવેકાભ્યાં ભાસુરં ભઙ્ગુરં જગત્ ।
બોધે સદૈવ સદ્રૂપમભાસુરમભઙ્ગુરમ્

જ્ઞપ્તિમાત્રાદૃતે શુદ્ધાદાદિમધ્યાન્તવર્જિતાત્ ।
નાન્યદસ્તીહ નિર્ણીતં મહાચિન્માત્રરૂપિણઃ

તત્કસ્યચિચ્છિવં શાન્તં કસ્યચિદ્બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ।
કસ્યચિચ્છૂન્યતામાત્રં કસ્યચિજ્જ્ઞપ્તિમાત્રકમ્

તદનન્તાત્મ ચિદ્રૂપં ચેત્યતામિવ ભાવયત્ ।
સ્વસંસ્થમેવ જ્ઞેયત્વમજ્ઞત્વમિવ ગચ્છતિ

ચિત્તયા નાસ્તિ સત્તા ચ ચિત્તતા નાસ્તિ તાં વિના ।
વિના વિના યથા વાયોર્યથા સ્પન્દેષુ કારણમ્

તથા મહાચિતોચ્છાયાઃ સર્ગસંવિત્તિવૃત્તિષુ ।
નિત્યં સત્ત્વમસત્ત્વં વા હેતોરન્યાનપેક્ષણાત્

ઇત્યત્રાર્થોઽભવિષ્યત્સ દ્વિત્વૈકત્વાસ્તિતાવશાત્ ।
કોઽત્ર કલ્પયિતા દ્વિત્વમેકત્વં વા મહામ્બરે

વિષ્વગ્વિશ્વમપારૈકપરમાકાશકોશતા ।
યથા સ્પન્દાનિલદ્વિત્વં શાબ્દમેવ ન વાસ્તવમ્

વિશ્વવિશ્વેશ્વરદ્વિત્વં તથૈવાસન્મયાત્મકમ્ ।
સદેવાસંભવદ્દ્વિત્વં મહાચિન્માત્રકં ચ યત્

વિશ્વાભાસં તદેવેદં ન વિશ્વં સન્ન વિશ્વતા ।
દેશકાલાદિમત્ત્વેન કદાચિદ્ધેમ્નિ સત્યતા

કટકત્વસ્ય ભિન્નસ્ય વિશ્વસ્ય ચ તથા પરે ।
દ્વિત્વૈક્યાસંભવે ચાત્ર કાર્યકારણતા કુતઃ

સ્યાચ્ચેત્તત્કલ્પનામાત્રમેવૈતન્નાન્યવસ્તુતા ।
શૂન્યતા નભસીવાત્ર દ્રવત્વમિવ ચામ્ભસિ

ખે ખલેખાપ્યભિન્નેવ કિલાસ્તિ જગદાદિતા ।
યદ્રૂપં બ્રહ્મ તદ્રૂપં જગત્ક્વાત્ર દ્વિતૈકતે

યદ્રૂપં વ્યોમ તદ્રૂપમેવં શૂન્યં કિલાખિલમ્ ।
એકાત્મનિ તતે સ્વચ્છે ચિન્માત્રે સર્વરૂપિણિ

શિલાપુત્રકસેનાયાં પાષાણત્વ ઇવાસ્થિતે ।
કાર્યકારણવૈચિત્ર્યં કથં સંભવતિ ક્વ વા

કથમવ્યોમતા વ્યોમ્નિ દ્વિતીયાસંભવાદ્ભવેત્ ।
પ્રતિભાત્મૈવ ભારૂપો ભાતિ સર્ગો મહાચિતિ

પુત્રિકેવોપલોત્કીર્ણા તન્મયત્વાત્તદાત્મિકા ।
સાધો યથાસ્થિતસ્યૈવં બુદ્ધ્વા વિશ્વં પ્રલીયતે

કાષ્ઠમૌનદશાભાસં સંસારમવશિષ્યતે ।
યથા નિમીલિતાક્ષસ્ય રૂપાલોકમનોભ્રમઃ

સ્વપ્ને જાગ્રત્યનગ્રસ્થોઽપ્યસન્નેવાસ્તિભાવનાત્ ।
તથૈવોન્મીલિતાક્ષસ્ય રૂપાલોકમનોભ્રમઃ

સ્વપ્ને જાગ્રત્યનગ્રસ્થોઽપ્યસન્નેવાસ્તિભાવનાત્ ।
ભાવનોપશમં કૃત્વા શિલીભૂય યથાસ્થિતમ્

અશિલીભૂતમેવાન્તઃ સ્વભાવં સમમાસ્યતામ્ ।
આવિવેકોપહારેણ યથાપ્રાપ્તાર્થપૂજનૈઃ

બોધાય પૂજ્યતાં બુદ્ધ્યા સ્વભાવઃ પરમેશ્વરઃ ।
વિવેકપૂજિતઃ સ્વાત્મા સદ્યઃ સ્ફારવરપ્રદઃ

રુદ્રોપેન્દ્રાદિપૂજાત્ર જરત્તૃણલવાયતે ।
વિચારશમસત્સઙ્ગબલિપુષ્પૈકપૂજિતઃ

સદ્યોમોક્ષફલઃ સાધો સ્વાત્મૈવ પરમેશ્વરઃ ।
સત્યાલોકનમાત્રૈકપૂજિતોઽનુત્તમાર્થદઃ

યત્રાસ્ત્યાત્મેશ્વરસ્તત્ર મૂઢઃ કોઽન્યં સમાશ્રયેત્ ।
સત્સઙ્ગશમસંતોષવિવેકાપૂજિતાત્મનઃ

શિરીષકુસુમાયન્તે શસ્ત્રાહિવિષવહ્નયઃ ।
દેવાર્ચનતપસ્તીર્થદાનાન્યતિકૃતાન્યપિ

ભસ્માયન્તે નિરર્થત્વાદવિવેકામહાત્મનામ્ ।
એતાન્યપિ વિવેકેન ક્રિયન્તે સફલાનિ ચેત્

વિવેક એવ તત્કસ્માત્સ્ફુટમન્તર્ન સાધ્યતે ।
યથાભૂતાર્થવિજ્ઞાનાદ્વાસનોપરમે પરે

યત્નો વિવેકશબ્દાખ્યો ભવત્યાત્મપ્રસાદતઃ ।
તથા તથા વિવેકોઽન્તર્વૃદ્ધિં નેયઃ શમામૃતૈઃ

યથા યથા પુનઃ શોષમુપયાતિ ન વિભ્રમૈઃ ।
દેહસત્તામનાદૃત્ય યથા ભૂતાર્થદર્શનાત્

લજ્જાં ભયં વિષાદેર્ષ્યે સુખં દુઃખં જયેત્સમમ્ ।
જગદાદિ શરીરાદિ નાસ્ત્યેવાદૌ કુતોઽદ્ય તત્

કાર્યં ચેત્કારણસ્યૈતત્તથાપિ બ્રહ્મમાત્રકમ્ ।
પ્રતિભામાત્રમેવાચ્છં ન તુ જ્ઞપ્તેર્ઘટાદિ સત્

જ્ઞાનાત્મિકૈવ પ્રતિભા જ્ઞપ્તિરેવાખિલં જગત્ ।
જ્ઞપ્તિરપ્યાત્મતત્ત્વશ્રીઃ પરિજ્ઞાતોપશામ્યતિ

જ્ઞેયાભાવે ત્વનિર્વાચ્યા શિષ્યતે શાશ્વતં શિવમ્ ।
અશરીરાદ્યવિશ્વાત્મ સર્વં શાન્તમિદં તતમ્

જ્ઞાનજ્ઞેયજ્ઞપ્તિમુક્તં દૃષન્મૌનમિવ સ્થિતમ્ ।
શાન્તાન્તઃકરણાઃ સ્વસ્થાઃ શિલાપુત્રકકોશવત્

ચલન્તશ્ચાલયન્તશ્ચ જ્ઞરૂપા એવ તિષ્ઠત ।
અજ્ઞેયજ્ઞત્વસદ્રૂપાઃ સદસત્સારરૂપિણઃ

આકાશકોશવિશદા ભવતા ભવભૂમયઃ ।
યથાસ્થિતં ચ તિષ્ઠન્તિ ગચ્છન્તશ્ચ યથાગતમ્

યથાપ્રાપ્તૈકકર્માણઃ સંપદ્યન્તે બુધાઃ પરમ્ ।
અથવા સર્વસંત્યાગશાન્તાન્તઃકરણોજ્જ્વલાઃ

એકાન્તેષ્વેવ તિષ્ઠન્તુ ચિત્રકર્માર્પિતા ઇવ ।
સંકલ્પશાન્તૌ સંકલ્પપુરવત્સર્વદાખિલમ્

સ્વપ્નવચ્ચ પ્રબુદ્ધસ્ય સદૈવાસ્તં ગતં જગત્ ।
સનેત્રરૂપાનુભવં જાતિતોઽન્ધ ઇવ ભ્રમૈઃ

નિર્વાણં વર્ણયન્નજ્ઞસ્તાપ્યતેઽન્તર્ન શામ્યતિ ।
કલ્પનાંશોપદેશેન લોકોઽવિદ્યામયાત્મના

યેન કેનચિદજ્ઞત્વાત્કૃતાર્થોઽસ્મીતિ મન્યતે ।
અકૃતાર્થઃ કૃતાર્થત્વં જાનન્મૌર્ખ્યવિમોહિતઃ

વિજ્ઞાસ્યત્યકૃતાર્થત્વં ક્ષણાન્તરકદર્થનૈઃ ।
ઉપાયં કલ્પનાત્માનમનુપાયં વિદુર્બુધાઃ

દુઃખદત્વાન્નિમેષેણ ભાવાભાવૈષણભ્રમૈઃ ।
જગદ્ભ્રમં પરિજ્ઞાય યદવાસનમાસિતમ્ ।
વિરસાશેષવિષયં તદ્ધિ નિર્વાણમુચ્યતે

આખ્યાયિકાર્થપ્રતિભાનમેત્ય
સંવેત્સ્યચિદ્વારિ ભરાદ્દ્રવાત્મા ।
અવેદ્યચિદ્રૂપમશેષમચ્છ
પશ્યન્વિનિર્વાસિ જગત્સ્વરૂપમ્

જાત્યન્ધરૂપાનુભવાનુરૂપં
યદાગમૈર્બુદ્ધમબોધરૂપમ્ ।
અધસ્પદીકૃત્ય તદાન્તરેઽસ્મિ-
ન્બોધે નિપત્યાનુભવો ભવાભૂઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ નિર્વાણોપદેશો નામ દ્વિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ