Yoga Vasistha · Verses 6.41-2

ekacatvāriṃśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
śivaḥ kimucyate deva paraṃbrahma kimucyate /
ātmā kimucyate nātha paramātmā kimucyate

tatsatkiṃcinna kiṃcicca śūnyaṃ vijñānameva ca /
ityādibhedo bhagavaṃstrilokeśa kimucyate

īśvara uvāca /
anādyantamanābhāsaṃ satkiṃcidiha vidyate /
indriyāṇāmagamyatvādyanna kiṃcidiva sthitam

śrīvasiṣṭha uvāca /
yadindriyāṇāṃ buddhyādiyuktānāmapyadṛśyatām /
gataṃ tatkathamīśāna tvaśaṅkenopagamyate

īśvara uvāca /
yo mumukṣuravidyāṃśaḥ kevalo nāma sāttvikaḥ /
sāttvikaireva so'vidyābhāgaiḥ śāstrādināmabhiḥ

avidyāṃ śreṣṭhayā śreṣṭhāṃ kṣālayanniha tiṣṭhati /
malaṃ malenāpaharanyuktijño rajako yathā

kākatālīyavatpaścādavidyākṣaya āgate /
prapaśyatyātmanaivātmā svabhāvasyaiva niścayaḥ

yathākathaṃcidaṅgāre nighṛṣya kṣālayañchiśuḥ /
karanairmalyamāpnoti kārṣṇyāṅgārakṣaye yathā

yathākathaṃcicchāstrādyairbhāgairbhāgaṃ vicārayet /
sāttvikastāmaso bhāgo dvayorātmodayastathā

paśyatyātmānamātmaiva vicārayati cātmanā /
ātmaivehāsti nāvidyā ityavidyākṣayaṃ viduḥ

yāvatkiṃcididaṃ vastu nānā nātmāvagamyatām /
kramā gurūpadeśādyā nātmajñānasya kāraṇam

gururhīndriyavṛttātmā brahma sarvendriyakṣayāt /
yadvastu yatkṣaye prāpyaṃ tattasminsati nāpyate

akāraṇānyapi prāptā bhṛśaṃ kāraṇatāṃ dvija /
kramā gurūpadeśādyā ātmajñānasya siddhaye

krame gurūpadeśānāṃ pravṛtte śiṣyabodhataḥ /
anirdeśyo'pyadṛśyo'pi svayamātmā prasīdati

śāstrārthairbudhyate nātmā gurorvacanato na ca /
budhyate svayamevaiṣa svabodhavaśatastataḥ

gurūpadeśaśāstrārthairvinā cātmā na budhyate /
etatsaṃyogasattaiva svātmajñānaprakāśinī

guruśāstrārthaśiṣyāṇāṃ cirasaṃyogasattayā /
ahanīva janācāra ātmajñānaṃ pravartate

karmabuddhīndriyādyantasukhaduḥkhādisaṃkṣaye /
śiva ātmeti kathitastatsadityādināmabhiḥ

yatredamakhilaṃ nāsti tadrūpeṇaiva cāsti vā /
tadākāśādacchataramanantaṃ sadivāsti hi

aviśrāntatayā yatra tanuvidyairmumukṣubhiḥ /
vicitraśuddhamananakalaṅkakalitātmabhiḥ

adūra eva tiṣṭhadbhirjīvanmuktasya dṛkpathe /
mokṣopāsakabodhāya śāstrārtharacanāya ca

brahmendrarudrapramukhairlokapālaiḥ supaṇḍitaiḥ /
purāṇavedasiddhāntasiddhaye bhāvitātmabhiḥ

cidbrahma śiva ātmeśaparamātmeśvarādikā /
etasminkalpitā saṃjñā niḥsaṃjñe pṛthagīśvare

evametajjagattattvaṃ svaṃ tattvaṃ śivanāmakam /
sarvathā sarvadā sarvasarvaṃ yatsukhamāsva bho

śiva ātmā paraṃ brahmetyādiśabdaistu bhinnatā /
purātanairviracitā tasya bhedo na vastutaḥ

evaṃ devārcanaṃ nityaṃ jñaḥ kurvanmunināyaka /
yatrāsmadādayo bhṛtyāstatprayānti paraṃ padam

śrīvasiṣṭha uvāca /
avidyamānamevedaṃ vidyamānamiva sthitam /
yathā tanme samāsena bhagavanvaktumarhasi

īśvara uvāca /
yo'sau brahmādiśabdārthaḥ saṃvidaṃ viddhi kevalam /
svacchamākāśamapyasya sthūlaṃ meruraṇoriva

sā vedyamiha gacchantī yāti cinnāmayogyatām /
apyavedyavatī nūnamunmanyantapadasthitā

kṣaṇādbhāvitavedyattvādahantāmanugacchati /
puruṣatvātpumānsvapne vanavāraṇatāmiva

asyāhantādirūpāyā deśatāṃ kālatāṃ gatāḥ /
saṃpadyante tataḥ śūnyarūpiṇyaḥ sakhya eva tāḥ

tābhiḥ saṃvalitā saiva sattā jīvābhidhānikā /
bhavati spandavijñānā pavanasyeva lekhikā

jīvaśaktistathābhūtā niścayaikavilāsinī /
buddhitāmanuyātā sā bhavatyajñapade sthitā

śabdaśaktyā kriyāśaktyā jñānaśaktyānugamyate /
pratyekaṃ prasphuratyantarapradarśitarūpayā

militvaiṣa gaṇaḥ kṣipraṃ smṛtiṃ samanukūlayan /
mano bhavati bhūtātmabījaṃ saṃkalpaśākhinaḥ

ātivāhikadehoktibhājanaṃ tadvidurbudhāḥ /
antasthayā brahmaśaktyā jñarūpaṃ svātmanātmadṛk

saṃpadyamānā evāsmiṃścetasīmā hi śaktayaḥ /
paścādiha bahiṣṭhāstā udyantyanuditā api

vātasattā spandasattā sparśasattā tathaiva ca /
tvaksattā tejasāṃ sattā tathā sattāprakāśinī

rūpasattā jalasattā svādusattā tathaiva ca /
tathaiva rasasattā ca gandhasattā tathaiva ca

bhūsattā hemasattā ca piṇḍasattā ca pīvarī /
deśasattā kālasattā sarvāḍhyākāravarjitā

sarvasattāgaṇaṃ caitatkroḍīkṛtya svarūpavat /
sphuratyāśritya patrādi bījaṃ bījāditāṃ gatam

etatpuryaṣṭakaṃ viddhi deho'yaṃ cātivāhikaḥ /
apārabodhametattu sphuratyaṅga vibhāgavat

evamādyaṅgasaṃpannaṃ saṃpannaṃ na ca kiṃcana /
na jñānaṃ na ca tadrūpaṃ na vidācitacetanam

paraṃ pare prasphuritaṃ kevalaṃ kevalātma sat /
jalapīṭhasya jaṭhare jaladravavilāsavat

saṃvitsaṃvedanaikātma pṛthagetadacetanam /
saṃpadyate parijñātaṃ saṃkalpanagaropamam

saṃvedanātparijñānācchivatāmeva gacchati /
ajñātameva vā yattatkathaṃ gacchati vastutām

athaitadvindate svāntaḥsaṃkalpādaṃśatā svataḥ /
tanmātrasattā tasyāṇoretāṃ paśyati dehake

sarvaṃ sthūlatvamāpannaṃ tadevāśu prapaśyati /
tasya tanmātrarandhrāṇi yathādeśaṃ prapaśyati

tataḥ puruṣarūpaikabhāvanātpuruṣākṛtim /
kākatālīyavaddṛṣṭvā tuṣṭaṃ puṣṭaṃ bhavatyalam

jīvadetadavasthākaṃ sthitaṃ paśyati dehakam /
asantameva gandharvapuraṃ svapranaraṃ yathā

śrīvasiṣṭha uvāca /
gandharvanagarākāramapi svapnanaropamam /
jagadduḥkhāya duḥkhasya kātra yuktiḥ parikṣaye

īśvara uvāca /
vāsanāvaśato duḥkhaṃ vidyamāne ca sā bhavet /
avidyamānaṃ ca jaganmṛgatṛṣṇāmbubhaṅgavat

ataḥ kiṃ vāsyate kena kasya vā vāsanā kutaḥ /
kathaṃ svapnanareṇāṅga mṛgatṛṣṇāmbu pīyate

sadraṣṭari tu sāhante samanomananādike /
avidyamāne jagati yatsattatparidṛśyate

yatra no vāsanā naiva vāsako naiva vāsyatā /
kevalaṃ kevalībhāvaḥ saṃśāntakalanabhramaḥ

yasya satyo'pyasatyo vā śūnya eva hi yakṣakaḥ /
vilīnastasya kaivalyātkimanyadavaśiṣyate

śūnya eva hi vetāla ivetthaṃ cittavāsanā /
uditeyaṃ jagannāmnī tacchāntau śāntirakṣatā

ahantāyāṃ jagati ca mṛgatṛṣṇājale ca yaḥ /
sāsthastaṃ thigghatanaraṃ nopadeśyastvasāviti

jīvaṃ vivekinamihopadiśanti tajjñā
no bālamudbhramamasanmayamāryamuktam /
ajñaṃ praśāsti kila yaḥ kanakāvadātāṃ
sa svapnadṛṣṭapuruṣāya sutāṃ dadāti

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० nirvāṇaprakaraṇe pū० jaganmithyātvapratipādanaṃ nāmaikacatvāriṃśaḥ sargaḥ