Yoga Vasistha · Chapter 6.4

caturthaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
sāhaṃtādijagacchāntau bodhe saṃvitkalātmani /
saṃśāntadīpasaṃkāśastyāgaḥ siddhyati nānyathā

na tyāgaḥ karmasaṃtyāgo bodhastyāga iti smṛtaḥ /
ajagatpratibhaikātmā yo'nahaṃtādiravyayaḥ

ayaṃ sohamidaṃ tanma iti niḥsnehadīpavat /
śānte paramanirvāṇe prabodhātmeti śiṣyate

ayaṃ sohamidaṃ tanme śāntamityeva yasya no /
na jñānaṃ tasya no śāntirna tyāgo na ca nirvṛtiḥ

mamedamayamevāhamityetāvati yaḥ kṣayaḥ /
bodhātmā śivamāśāntaṃ tasmādanyanna vidyate

ahamaṃśe vidā kṣīṇe sarvameva kṣayaṃ gatam /
na kiṃcicca kvacitkṣīṇaṃ nirvāṇaikaghanaṃ sthitam

ahavidanahaṃvittvādeva śāmyatyavighnataḥ /
etāvanmātrasādhyeyaṃ kimiveyaṃ kadarthanā

ahaṃnāhamiti bhrāntirna ca cittvādṛte'sti sā /
cittvaṃ cākāśaviśadamataḥ kvaiṣā bhramasthitiḥ

na bhramo bhramaṇaṃ naiva na bhrāntirbhrāmako'sti vā /
anālokanamevedamālokānnedamasti te

viddhi cinmātramevedamasadrūpopamaṃ tatam /
tenālaṃ maunamāssvaivaṃ sarvaṃ nirvāṇamātrakam

yenaivāśu nimeṣeṇa tvahamityeva cetati /
tenaiva nāhamityeva cetitvāśu na śocyate

ahaṃbhāvaṃ nabhorthena nirvācyārūḍhabāṇavat /
ajasramāśu vā'kṣīṇaṃ tiṣṭhāvaṣṭabdhatatpadaḥ

sanabhorthāmahantāṃ tvaṃ cetannevamanāratam /
sarvabhāvairanārūḍho bhava tīrṇabhavārṇavaḥ

svabhāvamātravijaye svayaṃ yasya na vīratā /
tasyottamapadaprāptau paśorbrūhi kathaiva kā

ṣaḍvargo nirjitaḥ pūrvaṃ yenottamavidā svataḥ /
bhājanaṃ sa mahārthānāṃ netaro naragardabhaḥ

yasya svāntarmanovṛttirjīyamānā jitāthavā /
viṣayaḥ sa vivekānāṃ sa pumāniti kathyate

artho dṛṣadivāmbhodhau yo ya āpatati tvayi /
tasmādeva palāyasva nāhamityeva bhāvayan

nāhamasmīti buddhvāpi sopapattikamapyalam /
jānāno jñaptimātraṃ ca kimajña iva muhyasi

na jñeyamarthato'stīha hemnīva kaṭakāditā /
bhrāntimātrādṛte sā ca śāmyatyasmaraṇena te

yo yo bhāva udetyantastvayi spanda ivānile /
nāhamasmīti cidvṛttyā tamanādhāratāṃ naya

lobho lajjā mado moho yenādāviti no jitāḥ /
nirarthakamanarthe'sminsa kimarthaṃ pravartate

ahantvaṃ pavane spanda iva yattvayi saṃsthitam /
paramātmani tannānyadetatspanda ivānile

asargasaṃvidā sargaḥ pare'sto'tivirājate /
saṃniveśaviśeṣeṇa durartho'pi hi śobhate

paramātmā tu nodeti nāstaṃ yāti kadācana /
na cāsmādanyadastīti ko bhāvo'bhāva eva vā

paraṃ pare pūrṇaṃ pūrṇe śāntaṃ śānte śivaṃ śive /
ityevamātraṃ vitataṃ nāhaṃ na ca jaganna dhīḥ

anirvāṇe vinirvāṇaṃ śāntaṃ śānte śive śivam /
nirvāṇamapyanirvāṇaṃ sanabhorthaṃ na vāpi tat

śastrāghātāḥ prasahyante sahyante vyādhivedanāḥ /
nāhamityevamātrasya sahane kā kadarthanā

jagatpadārthasārthānāmahamityakṣayo'ṅkuraḥ /
tasminnirmūlatāṃ yāte jagannirmūlatāṃ gatam

bāṣpeṇevāhamarthena niḥsāreṇāpi sāravat /
vyāmalaḥ paramādarśastacchāntau saṃprasīdati

ahamarthaḥ pare vāyau spandastatpraśame tu tat /
anirdeśyamanābhāsamanantamajamavyayam

ahamarthaḥ puro dravyapratibimbapradaściti /
tacchāntau sā nirābhāsamanantamajamavyayam

ahamarthāmbude kṣīṇe paramārthaśarannabhaḥ /
parayānantayā lakṣmyā svacchayācchaṃ virājate

ahamarthamalonmuktamavyaktaṃ tāmramaṅga cet /
tatparaṃ paramābhāsaṃ saṃpannaṃ hema kāntimat

yathā nirabhidhārthaśrīrbhajatyavyapadeśyatām /
tathānahantāhanteyaṃ brahmatvamadhigacchati

astyahantve sthitaṃ brahma sanāmeva padārthavat /
śāntavatsadivābhāsaṃ tadvatsa vyapadeśavān

ahamartho jagadbījaṃ yadi dagdhamabhāvanāt /
tadahantvaṃ jagadbandha ityādeḥ kalanaiva kā

sadbrahma śivamātmeti pare nāmakalaṅkitā /
udetyahantā kumbhatvādiva mṛddhātuvismṛtiḥ

ahamarthādiyaṃ bījātsattā bimbalatotthitā /
yasyāṃ jagantyanantāni phalānyāyānti yāntica

sādryabdhyurvīnadī seyaṃ rūpālokaiṣaṇādikā /
ahamarthasya maricabījasyāntaścamatkṛtiḥ

dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ /
ityāmodo'hamarthograkusumasya vikāsinaḥ

ahamarthaḥ pravisṛtaḥ prakaṭīkurute jagat /
sadrūpālokamananaṃ pravṛtta iva vāsaraḥ

pravṛttena dinenārthaḥ prakaṭīkriyate yathā /
asajjagadahantvena kṣaṇānnirmīyate tathā

ahamityarthadustailalavo brahmaṇi vāriṇi /
prasṛto yattadāśvetattrijagaccakrakaṃ sthitam

unmeṣamātreṇāhantā jagantyanubhavatyaho /
na nimeṣeṇa dṛgiva satyānītyapyasantyalam

ahamarthe pravisṛte saṃsāro hyanubhūyate /
nāntarbhūya parikṣīṇe locanasyeva tārake

ahamaṃśe niraṃśatvaṃ nīte śāśvatasaṃvidā /
śāmyatīyamaśeṣeṇa saṃsāramṛgatṛṣṇikā

svasaṃvidbhāvanāmātrasādhye'sminvaravastuni /
siddhamātrātmani svairaṃ mā khedaṃ gacchamā bhramīm

svayatnamātrasaṃsādhyādasahāyādisādhanāt /
anahaṃvedanānnānyacchreyaḥ paśyāmi te'nagha

vismṛtyāhaṃ tvamāssva pravisṛtavibhavaḥ
pūritāśeṣaviśvo
viṣvakśailāntarikṣakṣitijaladhimaru-
nmārgarūpo'malātmā /
svasthaḥ śānto viśokaḥ karaṇamalakalā-
varjito niṣprapañco
niḥsaṃcāraścarātmā sakalamasakalaṃ
ceti siddhāntasāraḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe ahaṃtānirāso nāma caturthaḥ sargaḥ