યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.4

ચતુર્થઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સાહંતાદિજગચ્છાન્તૌ બોધે સંવિત્કલાત્મનિ ।
સંશાન્તદીપસંકાશસ્ત્યાગઃ સિદ્ધ્યતિ નાન્યથા

ન ત્યાગઃ કર્મસંત્યાગો બોધસ્ત્યાગ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
અજગત્પ્રતિભૈકાત્મા યોઽનહંતાદિરવ્યયઃ

અયં સોહમિદં તન્મ ઇતિ નિઃસ્નેહદીપવત્ ।
શાન્તે પરમનિર્વાણે પ્રબોધાત્મેતિ શિષ્યતે

અયં સોહમિદં તન્મે શાન્તમિત્યેવ યસ્ય નો ।
ન જ્ઞાનં તસ્ય નો શાન્તિર્ન ત્યાગો ન ચ નિર્વૃતિઃ

મમેદમયમેવાહમિત્યેતાવતિ યઃ ક્ષયઃ ।
બોધાત્મા શિવમાશાન્તં તસ્માદન્યન્ન વિદ્યતે

અહમંશે વિદા ક્ષીણે સર્વમેવ ક્ષયં ગતમ્ ।
ન કિંચિચ્ચ ક્વચિત્ક્ષીણં નિર્વાણૈકઘનં સ્થિતમ્

અહવિદનહંવિત્ત્વાદેવ શામ્યત્યવિઘ્નતઃ ।
એતાવન્માત્રસાધ્યેયં કિમિવેયં કદર્થના

અહંનાહમિતિ ભ્રાન્તિર્ન ચ ચિત્ત્વાદૃતેઽસ્તિ સા ।
ચિત્ત્વં ચાકાશવિશદમતઃ ક્વૈષા ભ્રમસ્થિતિઃ

ન ભ્રમો ભ્રમણં નૈવ ન ભ્રાન્તિર્ભ્રામકોઽસ્તિ વા ।
અનાલોકનમેવેદમાલોકાન્નેદમસ્તિ તે

વિદ્ધિ ચિન્માત્રમેવેદમસદ્રૂપોપમં તતમ્ ।
તેનાલં મૌનમાસ્સ્વૈવં સર્વં નિર્વાણમાત્રકમ્

યેનૈવાશુ નિમેષેણ ત્વહમિત્યેવ ચેતતિ ।
તેનૈવ નાહમિત્યેવ ચેતિત્વાશુ ન શોચ્યતે

અહંભાવં નભોર્થેન નિર્વાચ્યારૂઢબાણવત્ ।
અજસ્રમાશુ વાઽક્ષીણં તિષ્ઠાવષ્ટબ્ધતત્પદઃ

સનભોર્થામહન્તાં ત્વં ચેતન્નેવમનારતમ્ ।
સર્વભાવૈરનારૂઢો ભવ તીર્ણભવાર્ણવઃ

સ્વભાવમાત્રવિજયે સ્વયં યસ્ય ન વીરતા ।
તસ્યોત્તમપદપ્રાપ્તૌ પશોર્બ્રૂહિ કથૈવ કા

ષડ્વર્ગો નિર્જિતઃ પૂર્વં યેનોત્તમવિદા સ્વતઃ ।
ભાજનં સ મહાર્થાનાં નેતરો નરગર્દભઃ

યસ્ય સ્વાન્તર્મનોવૃત્તિર્જીયમાના જિતાથવા ।
વિષયઃ સ વિવેકાનાં સ પુમાનિતિ કથ્યતે

અર્થો દૃષદિવામ્ભોધૌ યો ય આપતતિ ત્વયિ ।
તસ્માદેવ પલાયસ્વ નાહમિત્યેવ ભાવયન્

નાહમસ્મીતિ બુદ્ધ્વાપિ સોપપત્તિકમપ્યલમ્ ।
જાનાનો જ્ઞપ્તિમાત્રં ચ કિમજ્ઞ ઇવ મુહ્યસિ

ન જ્ઞેયમર્થતોઽસ્તીહ હેમ્નીવ કટકાદિતા ।
ભ્રાન્તિમાત્રાદૃતે સા ચ શામ્યત્યસ્મરણેન તે

યો યો ભાવ ઉદેત્યન્તસ્ત્વયિ સ્પન્દ ઇવાનિલે ।
નાહમસ્મીતિ ચિદ્વૃત્ત્યા તમનાધારતાં નય

લોભો લજ્જા મદો મોહો યેનાદાવિતિ નો જિતાઃ ।
નિરર્થકમનર્થેઽસ્મિન્સ કિમર્થં પ્રવર્તતે

અહન્ત્વં પવને સ્પન્દ ઇવ યત્ત્વયિ સંસ્થિતમ્ ।
પરમાત્મનિ તન્નાન્યદેતત્સ્પન્દ ઇવાનિલે

અસર્ગસંવિદા સર્ગઃ પરેઽસ્તોઽતિવિરાજતે ।
સંનિવેશવિશેષેણ દુરર્થોઽપિ હિ શોભતે

પરમાત્મા તુ નોદેતિ નાસ્તં યાતિ કદાચન ।
ન ચાસ્માદન્યદસ્તીતિ કો ભાવોઽભાવ એવ વા

પરં પરે પૂર્ણં પૂર્ણે શાન્તં શાન્તે શિવં શિવે ।
ઇત્યેવમાત્રં વિતતં નાહં ન ચ જગન્ન ધીઃ

અનિર્વાણે વિનિર્વાણં શાન્તં શાન્તે શિવે શિવમ્ ।
નિર્વાણમપ્યનિર્વાણં સનભોર્થં ન વાપિ તત્

શસ્ત્રાઘાતાઃ પ્રસહ્યન્તે સહ્યન્તે વ્યાધિવેદનાઃ ।
નાહમિત્યેવમાત્રસ્ય સહને કા કદર્થના

જગત્પદાર્થસાર્થાનામહમિત્યક્ષયોઽઙ્કુરઃ ।
તસ્મિન્નિર્મૂલતાં યાતે જગન્નિર્મૂલતાં ગતમ્

બાષ્પેણેવાહમર્થેન નિઃસારેણાપિ સારવત્ ।
વ્યામલઃ પરમાદર્શસ્તચ્છાન્તૌ સંપ્રસીદતિ

અહમર્થઃ પરે વાયૌ સ્પન્દસ્તત્પ્રશમે તુ તત્ ।
અનિર્દેશ્યમનાભાસમનન્તમજમવ્યયમ્

અહમર્થઃ પુરો દ્રવ્યપ્રતિબિમ્બપ્રદશ્ચિતિ ।
તચ્છાન્તૌ સા નિરાભાસમનન્તમજમવ્યયમ્

અહમર્થામ્બુદે ક્ષીણે પરમાર્થશરન્નભઃ ।
પરયાનન્તયા લક્ષ્મ્યા સ્વચ્છયાચ્છં વિરાજતે

અહમર્થમલોન્મુક્તમવ્યક્તં તામ્રમઙ્ગ ચેત્ ।
તત્પરં પરમાભાસં સંપન્નં હેમ કાન્તિમત્

યથા નિરભિધાર્થશ્રીર્ભજત્યવ્યપદેશ્યતામ્ ।
તથાનહન્તાહન્તેયં બ્રહ્મત્વમધિગચ્છતિ

અસ્ત્યહન્ત્વે સ્થિતં બ્રહ્મ સનામેવ પદાર્થવત્ ।
શાન્તવત્સદિવાભાસં તદ્વત્સ વ્યપદેશવાન્

અહમર્થો જગદ્બીજં યદિ દગ્ધમભાવનાત્ ।
તદહન્ત્વં જગદ્બન્ધ ઇત્યાદેઃ કલનૈવ કા

સદ્બ્રહ્મ શિવમાત્મેતિ પરે નામકલઙ્કિતા ।
ઉદેત્યહન્તા કુમ્ભત્વાદિવ મૃદ્ધાતુવિસ્મૃતિઃ

અહમર્થાદિયં બીજાત્સત્તા બિમ્બલતોત્થિતા ।
યસ્યાં જગન્ત્યનન્તાનિ ફલાન્યાયાન્તિ યાન્તિચ

સાદ્ર્યબ્ધ્યુર્વીનદી સેયં રૂપાલોકૈષણાદિકા ।
અહમર્થસ્ય મરિચબીજસ્યાન્તશ્ચમત્કૃતિઃ

દ્યૌઃ ક્ષમા વાયુરાકાશં પર્વતાઃ સરિતો દિશઃ ।
ઇત્યામોદોઽહમર્થોગ્રકુસુમસ્ય વિકાસિનઃ

અહમર્થઃ પ્રવિસૃતઃ પ્રકટીકુરુતે જગત્ ।
સદ્રૂપાલોકમનનં પ્રવૃત્ત ઇવ વાસરઃ

પ્રવૃત્તેન દિનેનાર્થઃ પ્રકટીક્રિયતે યથા ।
અસજ્જગદહન્ત્વેન ક્ષણાન્નિર્મીયતે તથા

અહમિત્યર્થદુસ્તૈલલવો બ્રહ્મણિ વારિણિ ।
પ્રસૃતો યત્તદાશ્વેતત્ત્રિજગચ્ચક્રકં સ્થિતમ્

ઉન્મેષમાત્રેણાહન્તા જગન્ત્યનુભવત્યહો ।
ન નિમેષેણ દૃગિવ સત્યાનીત્યપ્યસન્ત્યલમ્

અહમર્થે પ્રવિસૃતે સંસારો હ્યનુભૂયતે ।
નાન્તર્ભૂય પરિક્ષીણે લોચનસ્યેવ તારકે

અહમંશે નિરંશત્વં નીતે શાશ્વતસંવિદા ।
શામ્યતીયમશેષેણ સંસારમૃગતૃષ્ણિકા

સ્વસંવિદ્ભાવનામાત્રસાધ્યેઽસ્મિન્વરવસ્તુનિ ।
સિદ્ધમાત્રાત્મનિ સ્વૈરં મા ખેદં ગચ્છમા ભ્રમીમ્

સ્વયત્નમાત્રસંસાધ્યાદસહાયાદિસાધનાત્ ।
અનહંવેદનાન્નાન્યચ્છ્રેયઃ પશ્યામિ તેઽનઘ

વિસ્મૃત્યાહં ત્વમાસ્સ્વ પ્રવિસૃતવિભવઃ
પૂરિતાશેષવિશ્વો
વિષ્વક્શૈલાન્તરિક્ષક્ષિતિજલધિમરુ-
ન્માર્ગરૂપોઽમલાત્મા ।
સ્વસ્થઃ શાન્તો વિશોકઃ કરણમલકલા-
વર્જિતો નિષ્પ્રપઞ્ચો
નિઃસંચારશ્ચરાત્મા સકલમસકલં
ચેતિ સિદ્ધાન્તસારઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે અહંતાનિરાસો નામ ચતુર્થઃ સર્ગઃ