Yoga Vasistha · Chapter 6.37

saptatriṃśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
icchāviṣavikārasya viyogaṃ yoganāmakam /
śāntaye śrṛṇu bhūyo'pi pūrvamuktamapi sphuṭam

ātmano vyatiriktaṃ cedvidyate tadihecchayā /
iṣyatāmasati tvetatsvātmānyatvaṃ kimiṣyate

nirbhāgāvayavā sūkṣmā vyomnaḥ śūnyataraiva cit /
saivāhaṃjagadākārā satī kiṃ tattayeṣyate

sā vyomarūpā vyomaiva vyomātmavedyavedikā /
vyomātmajagadābhāsamatrecchāviṣayo'sti kaḥ

grāhyagrāhakasaṃbandhaḥ kutaściditi tanna naḥ /
vidyate'sau praśāntānāṃ yeṣāmasti na vedmi tān

grāhyagrāhakasaṃbandhaḥ svaniṣṭho'pi na labhyate /
asatastu kathaṃ lābhaḥ kena labdho'sitaḥ śaśī

eṣaiva grāhakādīnāṃ sattā yannātmaniṣṭhatā /
svabhāvāvekṣayā satyā na jāne kva prayānti te

eṣa eva svabhāvo yaddṛṣṭṛdṛśyakṣayo'khilaḥ /
jñātvā'satyā vinirvāṇamahaṃtātmani gacchati

nirvāṇe nāsti dṛśyādi dṛśyādau nāsti nirvṛtiḥ /
mitho'nayoranubhavo na cchāyātapayoriva

ubhe ete mitho'satye asatye ca na nirvṛtiḥ /
yato nirvāṇamajaramaduḥkhamanubhūyate

bhramabhūtaṃ ca dṛśyādi nityaṃ nātra sukhapradam /
asacca tadbhāvyatāṃ mā nirvāṇe sthīyatāmaje

śuktikārūpyasadṛśaṃ prekṣitaṃ yanna labhyate /
arthakāryapi tannāsti kimatrāpahnavena ca

tatsadbhāvānmahadduḥkhamasadbhāvānmahatsukham /
abhāvaḥ sopapattistu dṛḍhatāṃ yāti bhāvanāt

tatkimātmani bandhāya vidagdhaṃ na mudhādhamāḥ /
spaṣṭa evopacayādervastunyastamitā'pade

kāryakāraṇabhāvādi brahmaiva sakalaṃ yadā /
tadā tu brahmatā hyasminsaṃvinmātrātmake tate

mārgayanti prabodhāya tairmṛgairalamastu naḥ /
vyomarūpe kilaikasminsarvātmani tate sati

kāryakāraṇatāḍhyānāmuktīnāmeva kaḥ kramaḥ /
yo hetuḥ spandane vāyordravatve salilasya ca

śūnyatve nabhasaḥ saumya sargāditve cidātmanaḥ /
kāryakāraṇabhāvādi brahmaiva sakalaṃ yadā

tadā brahmaṇi sargāṇāṃ kāraṇārthā vilajjatā /
na duḥkhamasti na sukhaṃ śāntaṃ śivamayaṃ jagat

nāsti cinmātratānyatvamata icchodayaḥ kutaḥ /
mṛddehayodhasenāyāṃ na mṛnmātretaradyathā

na sajjagadahaṃtādau dṛśye brahmetarattathā /
śrīrāma uvāca /
evaṃ cettadudetvicchā mā vodetu munīśvara

sā tu brahmaiva ko'rthaḥ syādasyā vidhiniṣedhane /
śrīvasiṣṭha uvāca /
jñātāyāṃ saṃprabuddhāyāmicchā brahmaiva netarat

yathā saṃbuddhavānrāma tatsatyaṃ kiṃ tvidaṃ śrṛṇu /
yadā yadā jñatodeti śāmyatīcchā tadā tadā

vastusvabhāvādudayatyāditye yāminī yathā /
śāmyatyeva na tūdeti jñaptāvicchādi tattathā

yathā yathodayo jñapterdvaitaśāntistathā tathā /
vāsanāvilayaścaiva kathamicchodayo bhavet

tasyā vidyopaśānteyaṃ nirmalā muktatoditā /
aśeṣadṛśyavairasyādyasyecchodeti na kvacit

viraktatāsya no dṛśye nodetyatrāsya raktatā /
kevalaṃ draṣṭṛdṛśyaśrīḥ svadate na svabhāvataḥ

kākatālīyayogena parapreraṇayānayā /
yadi kiṃcitkadācicca samyagicchati vā na vā

tadasya secchā necchā vā brahmaivātra na saṃśayaḥ /
icchā na jāyate jñasyāvaśyamevānu vā navā

jñatā ceduditā jantostadicchāsyopaśāmyati /
naitayoḥ sthitirekatra prakāśatamasoriva

pratiṣedhavidhīnāṃ tu tajjño na viṣayaḥ kvacit /
śāntasarvaiṣaṇecchasya ko'sya kiṃ vakti kiṃkṛte

etadeva jñatācihnaṃ yadicchāsvatitānavam /
hlādanaṃ sarvalokānāmathānubhava eva vā

dṛśyaṃ virasatāṃ yātaṃ yadā na svadate kvacit /
tadā necchā prasarati tadaiva ca vimuktatā

bodhādanaikyamadvaitaṃ yaḥ śāntamavatiṣṭhate /
icchānicchādayaḥ sarve bhāvāstasya śivātmakāḥ

bodhādastamitadvaitamadvaitaikyavivarjitam /
yaḥ svaccho vigatavyagraḥ śānta ātmanyavasthitaḥ

naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana /
na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ

nānicchayā necchayātha na satā nāsatā sadā /
naivātmanā na cānyena naitairmaraṇajīvitaiḥ

icchā ca tasya nodeti nirvāṇasya prabodhinaḥ /
yadi codeti tasyecchā brahma śāśvatameva sā

na duḥkhamasti na sukhaṃ śāntaṃ śivamajaṃ jagat /
iti yo'ntaḥ śilevāste taṃ prabuddhaṃ vidurbudhāḥ

duḥkhaṃ sukhaṃ bhāvanayā kurvanviṣamivāmṛtam /
iti niścitya dhīrātmā prabuddha iti kathyate

tatsthitaṃ vyomani vyoma śānte śāntaṃ śive śivam /
śūnye śūnyaṃ sati ca sadyadbrahmaṇi jagatsthitam

asaṃvedanasaṃvitkhe tate'viśvamiti sthite /
saumye samasame śānte śive'haṃtābhramaḥ kṣayī

yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṅgamam /
tatsarvaṃ śāntamākāśaṃ paracintāpuropamam

paracintāpuromadhye gatavighnaṃ gamāgamau /
yathāntastava śūnyatvāttathaivāsmiñjagadbhrame

abdhidyūrvīnadīśailaśobhāśūnyatarātmani /
jṛmbhate draṣṭṛkaraṇaṃ mṛgatṛṣṇāmbuvīcivat

svapnanirmāṇapuravadvālavetālatālavat /
yadidaṃ dṛśyate tatra kiṃ kilāsatyatetarat

asatyamevāhamiti bhāsate satyameva ca /
bhrāntibhājaṃ vinaiveyaṃ bhrāntiḥ sphurati sā satī

na sannāsanna sadasatkimapīdamatīndriyam /
avācyaṃ jagadityeva bhātyavakṣubhitaṃ khavat

ihecchānicchate jñasya śāmyatāṃ yadalaṃ same /
tathāpi śreyase manye nanvanicchodayaṃ sphuṭam

ahaṃ jagaditi jñaptiḥ khe khasyeveyamāsthitā /
cidātmano yathā vāyoḥ spando nātrāsti kāraṇaṃ

citaścetyonmukhatvaṃ yattaccittaṃ saiva saṃsṛtiḥ /
secchā tanmuktatā muktiryuktiṃ jñātveti śāmyatām

icchā bhavatvanicchā vā sargo vā pralayo'thavā /
kṣatirna kasyacitkācinna ca kiṃcidihāsti hi

icchānicche sadasatī bhāvābhāvau sukhāsukhe /
ityatra kalanā vyomni saṃbhavanti na kāścana

icchānāṃ tānavaṃ yasya dinānudinamāgatam /
vivekaśamatṛptasya tamāhurmokṣabhāginam

icchākṣurikayā viddhe hṛdi śūlaṃ pravartate /
jayanti yatra naitāni maṇimantrauṣadhāni ca

yānkāryakaraṇavyūhānkṛtavānpūrvameva tān /
saṃprekṣayā na paśyāmi mithyābhramabharādṛte

bhramabhūtena kurmaścedvyavahāramavastunā /
tatkasmātparacittādriḥ kambalatvaṃ na nīyate

asatā vyavahāraścetprekṣāmātravināśinā /
kriyate śaśaśṛṅgeṇa tatkathaṃ chādyate na kham

ahabhāvāccidākāśo jāḍyātiśayataḥ kṣaṇāt /
pāṣāṇatāṃ jalamiva manastvādyāti dehatām

cittvādanubhavatyetāmasatyāmeva dehitām /
avinaṣṭaiva cicchaktiḥ svapne svamaraṇaṃ yathā

vyomnyasatyamavastutvātsatyaṃ cānubhavādyathā /
nīlatvaṃ tadvadīśe'sminsargo nāsanna sanmayaḥ

yathā śūnyatvanabhasoryathā spandanabhasvatoḥ /
bhedo nāsti tathā sargabrahmaṇorekarūpayoḥ

neha saṃjāyate kiṃcijjagadādi na naśyati /
svapno nidrāgatasyeva kevalaṃ pratibhāsate

avidyamāne pṛthvyādau pratibhāmātrarūpiṇi /
sarge ka iva saṃrambhastyāgādānaiścidambare

na dehaḥ pratibhāto'sti pṛthvyādikāraṇānvitaḥ /
kevalaṃ brahmacinmātramevātmanyeva saṃsthitam

buddhyādeḥ kāraṇatvaṃ ca dvaitaikyāsaṃbhavānna sat /
anenedaṃ kriyata ityasyārthaṃ yāti saṃbhavāt

aheturakramaṃ bhāti citi kalpakriyāgaṇaḥ /
kṣaṇenaiva yathā svapne mṛtijanmādi satvarāḥ

khameva pṛthvī khaṃ śailāḥ khameva dṛḍhabhittayaḥ /
khameva lokāḥ spandaḥ khaṃ sargasaṃvedanaṃ citeḥ

vyomabhittau jagaccitraṃ cidraṅgamayamātatam /
nodeti nāstamāyāti na śāmyati na tāmyati

cidvāriṇi jagattuṅgataraṅgadravarūpiṇi /
kiṃ nu vā kathamutpannaṃ kiṃ śāntaṃ ca kadā katham

śānte mahācidākāśe jagacchūnyatvaśālini /
cetyāsaṃbhavataḥ santi nodayāstamayau kutaḥ

parvatā gaganāyante gaganaṃ parvatāyate /
saṃvedanaprayogeṇa brahmaṇaḥ sargatā sthitau

saṃviccūrṇaprayogeṇa nimeṣārdhena yoginaḥ /
kurvanti jagadākāśamākāśaṃ trijaganti ca

siddhasaṃkalpanagarāṇyasaṃkhyāni yathāmbare /
tathā sargasahasrāṇi santi tāni tu cinnabhaḥ

mahārṇave yathāvartā anyonyamapi miśritāḥ /
pṛthagevāvatiṣṭhante payaso'nye ca naiva te

mahāciti mahāsargā anyonyamapi miśritāḥ /
pṛthagevāvatiṣṭhante vyatiriktā na te tataḥ

sargātsargāntarāloke yā prabuddhasya yoginaḥ /
siddhalokāntare prāptiḥ saiveti vibudhoktayaḥ

avināśini bhūtāni sthitāni parame śive /
vyomnīva śūnyatollāsāḥ sargavargā nirargalam

paramārthanijāmodāḥ sahajāḥ sargavibhramāḥ /
nodyanti nopaśāmyanti lekhā iva śilodare

anyonyaṃ kusumāmodā militā apyamīlitāḥ /
vyomarūpāstathā sargā anyonyaṃ siddhabhūmayaḥ

saṃkalpākāśarūpatvātsarvānubhavavatsthiteḥ /
tanusaṃkalpamohānāṃ satyāśca mananoktayaḥ

na jñānavāditā satyā na bāhyānarthavāditā /
yathāvedanametāni vedanāni phalanti vaḥ

citi cittvaṃ yadastyantarjagadityeva bhāvite /
bhedo dravatvapayasoriva nātropapadyate

kālo jaganti bhuvanānyahamakṣavarga-
stvaṃ tāni tatra ca tatheti ca sarvamekam /
cidvyoma śāntamajamavyayamīśvarātma
rāgādayaḥ khalu na kecana saṃbhavanti

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī० de० mo० nirvāṇapraka० uttarārdhe dṛśyopadeśayogo nāma saptatriṃśaḥ sargaḥ