યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.37

સપ્તત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇચ્છાવિષવિકારસ્ય વિયોગં યોગનામકમ્ ।
શાન્તયે શ્રૃણુ ભૂયોઽપિ પૂર્વમુક્તમપિ સ્ફુટમ્

આત્મનો વ્યતિરિક્તં ચેદ્વિદ્યતે તદિહેચ્છયા ।
ઇષ્યતામસતિ ત્વેતત્સ્વાત્માન્યત્વં કિમિષ્યતે

નિર્ભાગાવયવા સૂક્ષ્મા વ્યોમ્નઃ શૂન્યતરૈવ ચિત્ ।
સૈવાહંજગદાકારા સતી કિં તત્તયેષ્યતે

સા વ્યોમરૂપા વ્યોમૈવ વ્યોમાત્મવેદ્યવેદિકા ।
વ્યોમાત્મજગદાભાસમત્રેચ્છાવિષયોઽસ્તિ કઃ

ગ્રાહ્યગ્રાહકસંબન્ધઃ કુતશ્ચિદિતિ તન્ન નઃ ।
વિદ્યતેઽસૌ પ્રશાન્તાનાં યેષામસ્તિ ન વેદ્મિ તાન્

ગ્રાહ્યગ્રાહકસંબન્ધઃ સ્વનિષ્ઠોઽપિ ન લભ્યતે ।
અસતસ્તુ કથં લાભઃ કેન લબ્ધોઽસિતઃ શશી

એષૈવ ગ્રાહકાદીનાં સત્તા યન્નાત્મનિષ્ઠતા ।
સ્વભાવાવેક્ષયા સત્યા ન જાને ક્વ પ્રયાન્તિ તે

એષ એવ સ્વભાવો યદ્દૃષ્ટૃદૃશ્યક્ષયોઽખિલઃ ।
જ્ઞાત્વાઽસત્યા વિનિર્વાણમહંતાત્મનિ ગચ્છતિ

નિર્વાણે નાસ્તિ દૃશ્યાદિ દૃશ્યાદૌ નાસ્તિ નિર્વૃતિઃ ।
મિથોઽનયોરનુભવો ન ચ્છાયાતપયોરિવ

ઉભે એતે મિથોઽસત્યે અસત્યે ચ ન નિર્વૃતિઃ ।
યતો નિર્વાણમજરમદુઃખમનુભૂયતે

ભ્રમભૂતં ચ દૃશ્યાદિ નિત્યં નાત્ર સુખપ્રદમ્ ।
અસચ્ચ તદ્ભાવ્યતાં મા નિર્વાણે સ્થીયતામજે

શુક્તિકારૂપ્યસદૃશં પ્રેક્ષિતં યન્ન લભ્યતે ।
અર્થકાર્યપિ તન્નાસ્તિ કિમત્રાપહ્નવેન ચ

તત્સદ્ભાવાન્મહદ્દુઃખમસદ્ભાવાન્મહત્સુખમ્ ।
અભાવઃ સોપપત્તિસ્તુ દૃઢતાં યાતિ ભાવનાત્

તત્કિમાત્મનિ બન્ધાય વિદગ્ધં ન મુધાધમાઃ ।
સ્પષ્ટ એવોપચયાદેર્વસ્તુન્યસ્તમિતાઽપદે

કાર્યકારણભાવાદિ બ્રહ્મૈવ સકલં યદા ।
તદા તુ બ્રહ્મતા હ્યસ્મિન્સંવિન્માત્રાત્મકે તતે

માર્ગયન્તિ પ્રબોધાય તૈર્મૃગૈરલમસ્તુ નઃ ।
વ્યોમરૂપે કિલૈકસ્મિન્સર્વાત્મનિ તતે સતિ

કાર્યકારણતાઢ્યાનામુક્તીનામેવ કઃ ક્રમઃ ।
યો હેતુઃ સ્પન્દને વાયોર્દ્રવત્વે સલિલસ્ય ચ

શૂન્યત્વે નભસઃ સૌમ્ય સર્ગાદિત્વે ચિદાત્મનઃ ।
કાર્યકારણભાવાદિ બ્રહ્મૈવ સકલં યદા

તદા બ્રહ્મણિ સર્ગાણાં કારણાર્થા વિલજ્જતા ।
ન દુઃખમસ્તિ ન સુખં શાન્તં શિવમયં જગત્

નાસ્તિ ચિન્માત્રતાન્યત્વમત ઇચ્છોદયઃ કુતઃ ।
મૃદ્દેહયોધસેનાયાં ન મૃન્માત્રેતરદ્યથા

ન સજ્જગદહંતાદૌ દૃશ્યે બ્રહ્મેતરત્તથા ।
શ્રીરામ ઉવાચ ।
એવં ચેત્તદુદેત્વિચ્છા મા વોદેતુ મુનીશ્વર

સા તુ બ્રહ્મૈવ કોઽર્થઃ સ્યાદસ્યા વિધિનિષેધને ।
શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
જ્ઞાતાયાં સંપ્રબુદ્ધાયામિચ્છા બ્રહ્મૈવ નેતરત્

યથા સંબુદ્ધવાન્રામ તત્સત્યં કિં ત્વિદં શ્રૃણુ ।
યદા યદા જ્ઞતોદેતિ શામ્યતીચ્છા તદા તદા

વસ્તુસ્વભાવાદુદયત્યાદિત્યે યામિની યથા ।
શામ્યત્યેવ ન તૂદેતિ જ્ઞપ્તાવિચ્છાદિ તત્તથા

યથા યથોદયો જ્ઞપ્તેર્દ્વૈતશાન્તિસ્તથા તથા ।
વાસનાવિલયશ્ચૈવ કથમિચ્છોદયો ભવેત્

તસ્યા વિદ્યોપશાન્તેયં નિર્મલા મુક્તતોદિતા ।
અશેષદૃશ્યવૈરસ્યાદ્યસ્યેચ્છોદેતિ ન ક્વચિત્

વિરક્તતાસ્ય નો દૃશ્યે નોદેત્યત્રાસ્ય રક્તતા ।
કેવલં દ્રષ્ટૃદૃશ્યશ્રીઃ સ્વદતે ન સ્વભાવતઃ

કાકતાલીયયોગેન પરપ્રેરણયાનયા ।
યદિ કિંચિત્કદાચિચ્ચ સમ્યગિચ્છતિ વા ન વા

તદસ્ય સેચ્છા નેચ્છા વા બ્રહ્મૈવાત્ર ન સંશયઃ ।
ઇચ્છા ન જાયતે જ્ઞસ્યાવશ્યમેવાનુ વા નવા

જ્ઞતા ચેદુદિતા જન્તોસ્તદિચ્છાસ્યોપશામ્યતિ ।
નૈતયોઃ સ્થિતિરેકત્ર પ્રકાશતમસોરિવ

પ્રતિષેધવિધીનાં તુ તજ્જ્ઞો ન વિષયઃ ક્વચિત્ ।
શાન્તસર્વૈષણેચ્છસ્ય કોઽસ્ય કિં વક્તિ કિંકૃતે

એતદેવ જ્ઞતાચિહ્નં યદિચ્છાસ્વતિતાનવમ્ ।
હ્લાદનં સર્વલોકાનામથાનુભવ એવ વા

દૃશ્યં વિરસતાં યાતં યદા ન સ્વદતે ક્વચિત્ ।
તદા નેચ્છા પ્રસરતિ તદૈવ ચ વિમુક્તતા

બોધાદનૈક્યમદ્વૈતં યઃ શાન્તમવતિષ્ઠતે ।
ઇચ્છાનિચ્છાદયઃ સર્વે ભાવાસ્તસ્ય શિવાત્મકાઃ

બોધાદસ્તમિતદ્વૈતમદ્વૈતૈક્યવિવર્જિતમ્ ।
યઃ સ્વચ્છો વિગતવ્યગ્રઃ શાન્ત આત્મન્યવસ્થિતઃ

નૈવ તસ્ય કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન ।
ન ચાસ્ય સર્વભૂતેષુ કશ્ચિદર્થવ્યપાશ્રયઃ

નાનિચ્છયા નેચ્છયાથ ન સતા નાસતા સદા ।
નૈવાત્મના ન ચાન્યેન નૈતૈર્મરણજીવિતૈઃ

ઇચ્છા ચ તસ્ય નોદેતિ નિર્વાણસ્ય પ્રબોધિનઃ ।
યદિ ચોદેતિ તસ્યેચ્છા બ્રહ્મ શાશ્વતમેવ સા

ન દુઃખમસ્તિ ન સુખં શાન્તં શિવમજં જગત્ ।
ઇતિ યોઽન્તઃ શિલેવાસ્તે તં પ્રબુદ્ધં વિદુર્બુધાઃ

દુઃખં સુખં ભાવનયા કુર્વન્વિષમિવામૃતમ્ ।
ઇતિ નિશ્ચિત્ય ધીરાત્મા પ્રબુદ્ધ ઇતિ કથ્યતે

તત્સ્થિતં વ્યોમનિ વ્યોમ શાન્તે શાન્તં શિવે શિવમ્ ।
શૂન્યે શૂન્યં સતિ ચ સદ્યદ્બ્રહ્મણિ જગત્સ્થિતમ્

અસંવેદનસંવિત્ખે તતેઽવિશ્વમિતિ સ્થિતે ।
સૌમ્યે સમસમે શાન્તે શિવેઽહંતાભ્રમઃ ક્ષયી

યદિદં દૃશ્યતે કિંચિજ્જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
તત્સર્વં શાન્તમાકાશં પરચિન્તાપુરોપમમ્

પરચિન્તાપુરોમધ્યે ગતવિઘ્નં ગમાગમૌ ।
યથાન્તસ્તવ શૂન્યત્વાત્તથૈવાસ્મિઞ્જગદ્ભ્રમે

અબ્ધિદ્યૂર્વીનદીશૈલશોભાશૂન્યતરાત્મનિ ।
જૃમ્ભતે દ્રષ્ટૃકરણં મૃગતૃષ્ણામ્બુવીચિવત્

સ્વપ્નનિર્માણપુરવદ્વાલવેતાલતાલવત્ ।
યદિદં દૃશ્યતે તત્ર કિં કિલાસત્યતેતરત્

અસત્યમેવાહમિતિ ભાસતે સત્યમેવ ચ ।
ભ્રાન્તિભાજં વિનૈવેયં ભ્રાન્તિઃ સ્ફુરતિ સા સતી

ન સન્નાસન્ન સદસત્કિમપીદમતીન્દ્રિયમ્ ।
અવાચ્યં જગદિત્યેવ ભાત્યવક્ષુભિતં ખવત્

ઇહેચ્છાનિચ્છતે જ્ઞસ્ય શામ્યતાં યદલં સમે ।
તથાપિ શ્રેયસે મન્યે નન્વનિચ્છોદયં સ્ફુટમ્

અહં જગદિતિ જ્ઞપ્તિઃ ખે ખસ્યેવેયમાસ્થિતા ।
ચિદાત્મનો યથા વાયોઃ સ્પન્દો નાત્રાસ્તિ કારણં

ચિતશ્ચેત્યોન્મુખત્વં યત્તચ્ચિત્તં સૈવ સંસૃતિઃ ।
સેચ્છા તન્મુક્તતા મુક્તિર્યુક્તિં જ્ઞાત્વેતિ શામ્યતામ્

ઇચ્છા ભવત્વનિચ્છા વા સર્ગો વા પ્રલયોઽથવા ।
ક્ષતિર્ન કસ્યચિત્કાચિન્ન ચ કિંચિદિહાસ્તિ હિ

ઇચ્છાનિચ્છે સદસતી ભાવાભાવૌ સુખાસુખે ।
ઇત્યત્ર કલના વ્યોમ્નિ સંભવન્તિ ન કાશ્ચન

ઇચ્છાનાં તાનવં યસ્ય દિનાનુદિનમાગતમ્ ।
વિવેકશમતૃપ્તસ્ય તમાહુર્મોક્ષભાગિનમ્

ઇચ્છાક્ષુરિકયા વિદ્ધે હૃદિ શૂલં પ્રવર્તતે ।
જયન્તિ યત્ર નૈતાનિ મણિમન્ત્રૌષધાનિ ચ

યાન્કાર્યકરણવ્યૂહાન્કૃતવાન્પૂર્વમેવ તાન્ ।
સંપ્રેક્ષયા ન પશ્યામિ મિથ્યાભ્રમભરાદૃતે

ભ્રમભૂતેન કુર્મશ્ચેદ્વ્યવહારમવસ્તુના ।
તત્કસ્માત્પરચિત્તાદ્રિઃ કમ્બલત્વં ન નીયતે

અસતા વ્યવહારશ્ચેત્પ્રેક્ષામાત્રવિનાશિના ।
ક્રિયતે શશશૃઙ્ગેણ તત્કથં છાદ્યતે ન ખમ્

અહભાવાચ્ચિદાકાશો જાડ્યાતિશયતઃ ક્ષણાત્ ।
પાષાણતાં જલમિવ મનસ્ત્વાદ્યાતિ દેહતામ્

ચિત્ત્વાદનુભવત્યેતામસત્યામેવ દેહિતામ્ ।
અવિનષ્ટૈવ ચિચ્છક્તિઃ સ્વપ્ને સ્વમરણં યથા

વ્યોમ્ન્યસત્યમવસ્તુત્વાત્સત્યં ચાનુભવાદ્યથા ।
નીલત્વં તદ્વદીશેઽસ્મિન્સર્ગો નાસન્ન સન્મયઃ

યથા શૂન્યત્વનભસોર્યથા સ્પન્દનભસ્વતોઃ ।
ભેદો નાસ્તિ તથા સર્ગબ્રહ્મણોરેકરૂપયોઃ

નેહ સંજાયતે કિંચિજ્જગદાદિ ન નશ્યતિ ।
સ્વપ્નો નિદ્રાગતસ્યેવ કેવલં પ્રતિભાસતે

અવિદ્યમાને પૃથ્વ્યાદૌ પ્રતિભામાત્રરૂપિણિ ।
સર્ગે ક ઇવ સંરમ્ભસ્ત્યાગાદાનૈશ્ચિદમ્બરે

ન દેહઃ પ્રતિભાતોઽસ્તિ પૃથ્વ્યાદિકારણાન્વિતઃ ।
કેવલં બ્રહ્મચિન્માત્રમેવાત્મન્યેવ સંસ્થિતમ્

બુદ્ધ્યાદેઃ કારણત્વં ચ દ્વૈતૈક્યાસંભવાન્ન સત્ ।
અનેનેદં ક્રિયત ઇત્યસ્યાર્થં યાતિ સંભવાત્

અહેતુરક્રમં ભાતિ ચિતિ કલ્પક્રિયાગણઃ ।
ક્ષણેનૈવ યથા સ્વપ્ને મૃતિજન્માદિ સત્વરાઃ

ખમેવ પૃથ્વી ખં શૈલાઃ ખમેવ દૃઢભિત્તયઃ ।
ખમેવ લોકાઃ સ્પન્દઃ ખં સર્ગસંવેદનં ચિતેઃ

વ્યોમભિત્તૌ જગચ્ચિત્રં ચિદ્રઙ્ગમયમાતતમ્ ।
નોદેતિ નાસ્તમાયાતિ ન શામ્યતિ ન તામ્યતિ

ચિદ્વારિણિ જગત્તુઙ્ગતરઙ્ગદ્રવરૂપિણિ ।
કિં નુ વા કથમુત્પન્નં કિં શાન્તં ચ કદા કથમ્

શાન્તે મહાચિદાકાશે જગચ્છૂન્યત્વશાલિનિ ।
ચેત્યાસંભવતઃ સન્તિ નોદયાસ્તમયૌ કુતઃ

પર્વતા ગગનાયન્તે ગગનં પર્વતાયતે ।
સંવેદનપ્રયોગેણ બ્રહ્મણઃ સર્ગતા સ્થિતૌ

સંવિચ્ચૂર્ણપ્રયોગેણ નિમેષાર્ધેન યોગિનઃ ।
કુર્વન્તિ જગદાકાશમાકાશં ત્રિજગન્તિ ચ

સિદ્ધસંકલ્પનગરાણ્યસંખ્યાનિ યથામ્બરે ।
તથા સર્ગસહસ્રાણિ સન્તિ તાનિ તુ ચિન્નભઃ

મહાર્ણવે યથાવર્તા અન્યોન્યમપિ મિશ્રિતાઃ ।
પૃથગેવાવતિષ્ઠન્તે પયસોઽન્યે ચ નૈવ તે

મહાચિતિ મહાસર્ગા અન્યોન્યમપિ મિશ્રિતાઃ ।
પૃથગેવાવતિષ્ઠન્તે વ્યતિરિક્તા ન તે તતઃ

સર્ગાત્સર્ગાન્તરાલોકે યા પ્રબુદ્ધસ્ય યોગિનઃ ।
સિદ્ધલોકાન્તરે પ્રાપ્તિઃ સૈવેતિ વિબુધોક્તયઃ

અવિનાશિનિ ભૂતાનિ સ્થિતાનિ પરમે શિવે ।
વ્યોમ્નીવ શૂન્યતોલ્લાસાઃ સર્ગવર્ગા નિરર્ગલમ્

પરમાર્થનિજામોદાઃ સહજાઃ સર્ગવિભ્રમાઃ ।
નોદ્યન્તિ નોપશામ્યન્તિ લેખા ઇવ શિલોદરે

અન્યોન્યં કુસુમામોદા મિલિતા અપ્યમીલિતાઃ ।
વ્યોમરૂપાસ્તથા સર્ગા અન્યોન્યં સિદ્ધભૂમયઃ

સંકલ્પાકાશરૂપત્વાત્સર્વાનુભવવત્સ્થિતેઃ ।
તનુસંકલ્પમોહાનાં સત્યાશ્ચ મનનોક્તયઃ

ન જ્ઞાનવાદિતા સત્યા ન બાહ્યાનર્થવાદિતા ।
યથાવેદનમેતાનિ વેદનાનિ ફલન્તિ વઃ

ચિતિ ચિત્ત્વં યદસ્ત્યન્તર્જગદિત્યેવ ભાવિતે ।
ભેદો દ્રવત્વપયસોરિવ નાત્રોપપદ્યતે

કાલો જગન્તિ ભુવનાન્યહમક્ષવર્ગ-
સ્ત્વં તાનિ તત્ર ચ તથેતિ ચ સર્વમેકમ્ ।
ચિદ્વ્યોમ શાન્તમજમવ્યયમીશ્વરાત્મ
રાગાદયઃ ખલુ ન કેચન સંભવન્તિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રક૦ ઉત્તરાર્ધે દૃશ્યોપદેશયોગો નામ સપ્તત્રિંશઃ સર્ગઃ