Yoga Vasistha · Verses 6.33-2

trayastriṃśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
candrārdhaśekharadhara cittattvasya mahātmanaḥ /
anantasyaikarūpasya dvitvaṃ kathamupāgatam

kathaṃ ca tanmahādeva rūḍhaṃ paryāyasaṃkulam /
bhavedduḥkhopaghātāya prajñayā vinivāritam

īśvara uvāca /
sarvaśakti hi tadbrahma sadekaṃ vidyate yadā /
tadā nirmūla evāyaṃ dvitvaikatvakalodayaḥ

sati dvitve kilaikaṃ syātsatyekatve dvirūpatā /
kale dve api cidrūpe cidrūpatvāttadapyasat

ekābhāvādabhāvo'tra ekatvadvitvayordvayoḥ /
ekaṃ vinā na dvitīyaṃ na dvitīyaṃ vinaikatā

kāryakāraṇayorekasāratvādekarūpatā /
phalāntasyāpi bījādervikārādiha kalpanā

cittvaṃ cetyavikalpena svayaṃ sphurati tanmayam /
vikārādi tadevāntastatsāratvānna bhidyate

vikārādivikalpo'yaṃ tata utthāya vastuṣu /
yāti sārthakatāṃ nānākāryakāraṇatādibhiḥ

taraṅgāḥ salile ye'pi toye śailasya te samāḥ /
śaśaśrṛṅgasamaḥ so'pi yasya satyaḥ śaśāṅkuraḥ

vastubodho'tra saṃdhatte tatrālaṃ vāgvikalpanaiḥ /
vyavacchedādi duśchedyaṃ vacovācyātkila dvija

brahmaṇaḥ sarvaśaktitvaṃ tattvato na vibhidyate /
taraṅgakaṇakallolajalaugha iva vāriṇaḥ

puṣpapallavapatrādi latāyā netaradyathā /
dvitvaikatvajagattvādi tvantvāhantvaṃ tathā citeḥ

deśakālavikārādiḥ kṛto bhedaścitastu yaḥ /
taccidetadasatproktaṃ na praśno'tra tavocitaḥ

deśakālakriyāsattāniyatyādyāśca śaktayaḥ /
cidātmikā eva citaḥ sattvātsaṃpatitāḥ svataḥ

cittattvaṃ cittacetyehaṃ cidbrahmādyabhidhā smṛtā /
yathā vīcyādyabhidhārhaṃ sthitamambutaraṅgakam

asaṃbhavattaraṅgasya cidvilāsamahāmbudheḥ /
taraṅgitatvamiva yattattāvaccetyasaṅgitā

tadetatparamaṃ brahma satyeśvaraśivādibhiḥ /
śūnyaikaparamātmādināmabhiḥ parigīyate

evaṃ rūpapadātītaṃ yadrūpaṃ paramātmanaḥ /
yattu nāmāhamamalaṃ viṣayo na girāṃ ca tat

yadidaṃ dṛśyate tasyāstallatāyā mahāciteḥ /
phalapallavapuṣpādi na bhinnaṃ tanmayaṃ yataḥ

mahāvidyopanayanā cidbhavatyabhidhā satī /
sā jīvatvena bāhyatvaṃ tadā dvīndviva paśyati

svayamanyaivamasmīti bhāvayitvā svabhāvataḥ /
anyatāmiva saṃyāti svavikalpātmikāṃ svataḥ

akalaṅkena rūpeṇa rūpaṃ yatsakalaṅkavat /
saṃsārasaritaṃ prāpya cetanenaiva cetati

cidvapuḥ svayametena hyekatāmeti jīvatām /
cittattvasyāvabhāsena jīvo jīvati tanmayaḥ

ātivāhikadeho'pi jīvatāṃ samupāgataḥ /
bhāvanāpañcakaṃ bhūtvā dravyamasmīti vettyalam

taddravyaṃ prāṇinā bhuktamāśu gacchati vīryatām /
tato'haṃ prāṇavāñjāto vettītyanubhavātmakam

ahaṃtādikrameṇāśu pañcakānubhavabhramāt /
sthāvaraṃ jaṃgamaṃ sarvaṃ vetti tattadbhavatyalam

kākatālīyayogena dṛḍhābhyāsakṣayeṇa ca /
vāsanāntarasaṃśleṣātsūkṣmamākāramujjhati

dvitvasvasaṃvidā dvitvamekasyaiva pravartate /
puṃso vetālasaṃkalpādvetāla iva bhāsuraḥ

advitvavedanādvitvamātmano'pi nivartate /
na karomīti saṃkalpātpuruṣasyeva kartṛtā

dvitvasaṃkalpato dvitvamekasyaiva pravartate /
advitvasaṃvidā dvitvamanekasyāpi naśyati

paramātmatayā dvitvaṃ na kilātmani vidyate /
avikārādimattvena sarvagatvena sarvadā

yatsvasaṃkalparacitamasaṃkalpakṣayaṃ hi tat /
yathā mune manorājyaṃ gandharvanagaraṃ yathā

tathā saṃkalpane kleśo na saṃkalpavināśane /
saṃkalpayakṣo gandharvapuryāḥ sṛṣṭau na tu kṣaye

puṣṭasaṃkalpamātreṇa yadidaṃ duḥkhamāgatam /
tadasaṃkalpamātreṇa kṣayi kātra kadarthanā

yatkiṃcidapi saṃkalpya naro duḥkhe nimajjati /
na kiṃcidapi saṃkalpya sukhamavyayamaśnute

saṃkalpavyālanirmuktā na yadā tava cetanā /
na tadā nandanodyāne tvamuccaiḥ parirājase

svavivekānilaiḥ kṛtvā saṃkalpajaladakṣayam /
parāṃ nirmalatāmehi śaradīva nabhontaram

saṃkalpasaritaṃ mattāṃ maṇimantreṇa śoṣaya /
tatrohyamānamātmānaṃ samāśvāsya bhavāmanāḥ

saṃkalpānilanirdhūtaṃ bhrāntaṃ parṇatṛṇāṃśavat /
bhūtākāśe cidātmānamavalambya vilokaya

svasaṃkalpanakāluṣyaṃ vinivāryātmanātmanaḥ /
paraṃ prasādamāsādya paramānandavānbhava

sarvaśaktimayo hyātmā yadyathā bhāvayatyalam /
tattathā paśyati tadā svasaṃkalpavijṛmbhitam

saṃkalpamātramevedaṃ jaganmithyātvamutthitam /
asaṃkalpanamātreṇa brahmankvāpi vilīyate

saṃkalpavātavalitaṃ janmajālakadambakam /
asaṃkalpānilasparśādviśrāmyati pare pade

tṛṣṇākarañjalatikāmimāṃ rūḍhimupāgatām /
saṃkalpamūloddharaṇātpariśoṣavatīṃ kuru

pratibhāsasamutthānaṃ pratibhāsaparikṣayam /
yathā gandharvanagaraṃ tathā saṃsṛtivibhramaḥ

prabhurasmīti vismṛtya tāvacchocati bhūmipaḥ /
bhūmipo'smīti saṃjātā yāvannāsya hṛdi smṛtiḥ

nāsya tajjātayā brahmanprāksmṛtirvartamānayā /
śaradevopagatayā prāvṛḍ jāḍyāpavāriṇī

ghanapravāhayā'kasmāccittehā saiva vardhate /
ya evoccaiḥsvarastantryāḥ sa evākrāmati śrutim

ahameko'hamātmāsmītyekāṃ bhāvaya bhāvanām /
tayā bhāvanayā yuktaḥ sa eva tvaṃ bhavasyalam

evaṃ hyasaṃbhavadidaṃ tvavirāgabhāsya-
ttatsattvamuttamapadaṃ paramekadevaḥ /
pūjāsu pūjakasupūjanapūjyarūpaṃ
kiṃcinnakiṃcidiva cittapadaikamūrtiḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū० dvaitaikyapratipādanaṃ nāma trayastriṃśaḥ sargaḥ