યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.33-2

ત્રયસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચન્દ્રાર્ધશેખરધર ચિત્તત્ત્વસ્ય મહાત્મનઃ ।
અનન્તસ્યૈકરૂપસ્ય દ્વિત્વં કથમુપાગતમ્

કથં ચ તન્મહાદેવ રૂઢં પર્યાયસંકુલમ્ ।
ભવેદ્દુઃખોપઘાતાય પ્રજ્ઞયા વિનિવારિતમ્

ઈશ્વર ઉવાચ ।
સર્વશક્તિ હિ તદ્બ્રહ્મ સદેકં વિદ્યતે યદા ।
તદા નિર્મૂલ એવાયં દ્વિત્વૈકત્વકલોદયઃ

સતિ દ્વિત્વે કિલૈકં સ્યાત્સત્યેકત્વે દ્વિરૂપતા ।
કલે દ્વે અપિ ચિદ્રૂપે ચિદ્રૂપત્વાત્તદપ્યસત્

એકાભાવાદભાવોઽત્ર એકત્વદ્વિત્વયોર્દ્વયોઃ ।
એકં વિના ન દ્વિતીયં ન દ્વિતીયં વિનૈકતા

કાર્યકારણયોરેકસારત્વાદેકરૂપતા ।
ફલાન્તસ્યાપિ બીજાદેર્વિકારાદિહ કલ્પના

ચિત્ત્વં ચેત્યવિકલ્પેન સ્વયં સ્ફુરતિ તન્મયમ્ ।
વિકારાદિ તદેવાન્તસ્તત્સારત્વાન્ન ભિદ્યતે

વિકારાદિવિકલ્પોઽયં તત ઉત્થાય વસ્તુષુ ।
યાતિ સાર્થકતાં નાનાકાર્યકારણતાદિભિઃ

તરઙ્ગાઃ સલિલે યેઽપિ તોયે શૈલસ્ય તે સમાઃ ।
શશશ્રૃઙ્ગસમઃ સોઽપિ યસ્ય સત્યઃ શશાઙ્કુરઃ

વસ્તુબોધોઽત્ર સંધત્તે તત્રાલં વાગ્વિકલ્પનૈઃ ।
વ્યવચ્છેદાદિ દુશ્છેદ્યં વચોવાચ્યાત્કિલ દ્વિજ

બ્રહ્મણઃ સર્વશક્તિત્વં તત્ત્વતો ન વિભિદ્યતે ।
તરઙ્ગકણકલ્લોલજલૌઘ ઇવ વારિણઃ

પુષ્પપલ્લવપત્રાદિ લતાયા નેતરદ્યથા ।
દ્વિત્વૈકત્વજગત્ત્વાદિ ત્વન્ત્વાહન્ત્વં તથા ચિતેઃ

દેશકાલવિકારાદિઃ કૃતો ભેદશ્ચિતસ્તુ યઃ ।
તચ્ચિદેતદસત્પ્રોક્તં ન પ્રશ્નોઽત્ર તવોચિતઃ

દેશકાલક્રિયાસત્તાનિયત્યાદ્યાશ્ચ શક્તયઃ ।
ચિદાત્મિકા એવ ચિતઃ સત્ત્વાત્સંપતિતાઃ સ્વતઃ

ચિત્તત્ત્વં ચિત્તચેત્યેહં ચિદ્બ્રહ્માદ્યભિધા સ્મૃતા ।
યથા વીચ્યાદ્યભિધાર્હં સ્થિતમમ્બુતરઙ્ગકમ્

અસંભવત્તરઙ્ગસ્ય ચિદ્વિલાસમહામ્બુધેઃ ।
તરઙ્ગિતત્વમિવ યત્તત્તાવચ્ચેત્યસઙ્ગિતા

તદેતત્પરમં બ્રહ્મ સત્યેશ્વરશિવાદિભિઃ ।
શૂન્યૈકપરમાત્માદિનામભિઃ પરિગીયતે

એવં રૂપપદાતીતં યદ્રૂપં પરમાત્મનઃ ।
યત્તુ નામાહમમલં વિષયો ન ગિરાં ચ તત્

યદિદં દૃશ્યતે તસ્યાસ્તલ્લતાયા મહાચિતેઃ ।
ફલપલ્લવપુષ્પાદિ ન ભિન્નં તન્મયં યતઃ

મહાવિદ્યોપનયના ચિદ્ભવત્યભિધા સતી ।
સા જીવત્વેન બાહ્યત્વં તદા દ્વીન્દ્વિવ પશ્યતિ

સ્વયમન્યૈવમસ્મીતિ ભાવયિત્વા સ્વભાવતઃ ।
અન્યતામિવ સંયાતિ સ્વવિકલ્પાત્મિકાં સ્વતઃ

અકલઙ્કેન રૂપેણ રૂપં યત્સકલઙ્કવત્ ।
સંસારસરિતં પ્રાપ્ય ચેતનેનૈવ ચેતતિ

ચિદ્વપુઃ સ્વયમેતેન હ્યેકતામેતિ જીવતામ્ ।
ચિત્તત્ત્વસ્યાવભાસેન જીવો જીવતિ તન્મયઃ

આતિવાહિકદેહોઽપિ જીવતાં સમુપાગતઃ ।
ભાવનાપઞ્ચકં ભૂત્વા દ્રવ્યમસ્મીતિ વેત્ત્યલમ્

તદ્દ્રવ્યં પ્રાણિના ભુક્તમાશુ ગચ્છતિ વીર્યતામ્ ।
તતોઽહં પ્રાણવાઞ્જાતો વેત્તીત્યનુભવાત્મકમ્

અહંતાદિક્રમેણાશુ પઞ્ચકાનુભવભ્રમાત્ ।
સ્થાવરં જંગમં સર્વં વેત્તિ તત્તદ્ભવત્યલમ્

કાકતાલીયયોગેન દૃઢાભ્યાસક્ષયેણ ચ ।
વાસનાન્તરસંશ્લેષાત્સૂક્ષ્મમાકારમુજ્ઝતિ

દ્વિત્વસ્વસંવિદા દ્વિત્વમેકસ્યૈવ પ્રવર્તતે ।
પુંસો વેતાલસંકલ્પાદ્વેતાલ ઇવ ભાસુરઃ

અદ્વિત્વવેદનાદ્વિત્વમાત્મનોઽપિ નિવર્તતે ।
ન કરોમીતિ સંકલ્પાત્પુરુષસ્યેવ કર્તૃતા

દ્વિત્વસંકલ્પતો દ્વિત્વમેકસ્યૈવ પ્રવર્તતે ।
અદ્વિત્વસંવિદા દ્વિત્વમનેકસ્યાપિ નશ્યતિ

પરમાત્મતયા દ્વિત્વં ન કિલાત્મનિ વિદ્યતે ।
અવિકારાદિમત્ત્વેન સર્વગત્વેન સર્વદા

યત્સ્વસંકલ્પરચિતમસંકલ્પક્ષયં હિ તત્ ।
યથા મુને મનોરાજ્યં ગન્ધર્વનગરં યથા

તથા સંકલ્પને ક્લેશો ન સંકલ્પવિનાશને ।
સંકલ્પયક્ષો ગન્ધર્વપુર્યાઃ સૃષ્ટૌ ન તુ ક્ષયે

પુષ્ટસંકલ્પમાત્રેણ યદિદં દુઃખમાગતમ્ ।
તદસંકલ્પમાત્રેણ ક્ષયિ કાત્ર કદર્થના

યત્કિંચિદપિ સંકલ્પ્ય નરો દુઃખે નિમજ્જતિ ।
ન કિંચિદપિ સંકલ્પ્ય સુખમવ્યયમશ્નુતે

સંકલ્પવ્યાલનિર્મુક્તા ન યદા તવ ચેતના ।
ન તદા નન્દનોદ્યાને ત્વમુચ્ચૈઃ પરિરાજસે

સ્વવિવેકાનિલૈઃ કૃત્વા સંકલ્પજલદક્ષયમ્ ।
પરાં નિર્મલતામેહિ શરદીવ નભોન્તરમ્

સંકલ્પસરિતં મત્તાં મણિમન્ત્રેણ શોષય ।
તત્રોહ્યમાનમાત્માનં સમાશ્વાસ્ય ભવામનાઃ

સંકલ્પાનિલનિર્ધૂતં ભ્રાન્તં પર્ણતૃણાંશવત્ ।
ભૂતાકાશે ચિદાત્માનમવલમ્બ્ય વિલોકય

સ્વસંકલ્પનકાલુષ્યં વિનિવાર્યાત્મનાત્મનઃ ।
પરં પ્રસાદમાસાદ્ય પરમાનન્દવાન્ભવ

સર્વશક્તિમયો હ્યાત્મા યદ્યથા ભાવયત્યલમ્ ।
તત્તથા પશ્યતિ તદા સ્વસંકલ્પવિજૃમ્ભિતમ્

સંકલ્પમાત્રમેવેદં જગન્મિથ્યાત્વમુત્થિતમ્ ।
અસંકલ્પનમાત્રેણ બ્રહ્મન્ક્વાપિ વિલીયતે

સંકલ્પવાતવલિતં જન્મજાલકદમ્બકમ્ ।
અસંકલ્પાનિલસ્પર્શાદ્વિશ્રામ્યતિ પરે પદે

તૃષ્ણાકરઞ્જલતિકામિમાં રૂઢિમુપાગતામ્ ।
સંકલ્પમૂલોદ્ધરણાત્પરિશોષવતીં કુરુ

પ્રતિભાસસમુત્થાનં પ્રતિભાસપરિક્ષયમ્ ।
યથા ગન્ધર્વનગરં તથા સંસૃતિવિભ્રમઃ

પ્રભુરસ્મીતિ વિસ્મૃત્ય તાવચ્છોચતિ ભૂમિપઃ ।
ભૂમિપોઽસ્મીતિ સંજાતા યાવન્નાસ્ય હૃદિ સ્મૃતિઃ

નાસ્ય તજ્જાતયા બ્રહ્મન્પ્રાક્સ્મૃતિર્વર્તમાનયા ।
શરદેવોપગતયા પ્રાવૃડ્ જાડ્યાપવારિણી

ઘનપ્રવાહયાઽકસ્માચ્ચિત્તેહા સૈવ વર્ધતે ।
ય એવોચ્ચૈઃસ્વરસ્તન્ત્ર્યાઃ સ એવાક્રામતિ શ્રુતિમ્

અહમેકોઽહમાત્માસ્મીત્યેકાં ભાવય ભાવનામ્ ।
તયા ભાવનયા યુક્તઃ સ એવ ત્વં ભવસ્યલમ્

એવં હ્યસંભવદિદં ત્વવિરાગભાસ્ય-
ત્તત્સત્ત્વમુત્તમપદં પરમેકદેવઃ ।
પૂજાસુ પૂજકસુપૂજનપૂજ્યરૂપં
કિંચિન્નકિંચિદિવ ચિત્તપદૈકમૂર્તિઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ દ્વૈતૈક્યપ્રતિપાદનં નામ ત્રયસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ