Yoga Vasistha · Verses 6.32-2
dvātriṃśaḥ sargaḥ
īśvara uvāca /
mune śrṛṇu kathaṃ kāryakāriṇī spandaśālinī /
carantī ca tanuṃ puṃsāmupaiti paramābhidhām
prāktanaistairnihantyeva svamanomananehitaiḥ /
karmavrātairvicitrehaiḥ paripīvaratāṃ gataiḥ
manastayā gatā śaktiḥ sajjaḍevāgatā citeḥ /
sā sphuratyanayā brahmannucitā śaktibhūtayā
asyāḥ prasādādiha sā citkalaṅkavatī mune /
jagadgandharvanagaraṃ karoti na karoti ca
cittādyasattayā deho mūkastiṣṭhati kuḍyavat /
tatsattayā hi sphurati nabhaḥsaṃpreritāśmavat
yathā sphuratyatijaḍamayo'yaskāntasaṃnidhau /
tathā sphurati jīvo'yaṃ sati sarvagate pare
sarvasthayātmaśaktyaiva jīva eṣa sphuratyalam /
mukuro bimbamādatte dravyātmanyasthitādapi
pravismṛtasvabhāvatvājjīvo'yaṃ jaḍatāṃ gataḥ /
mohādvismṛtabhāvatvācchūdratāmiva saddvijaḥ
pravismṛtasvabhāvā hi ciccittatvamupāgatā /
mohāpahatacittatvātsumahāniva dīnatām
jaḍayā'vaśayā deho vātaśaktisamānayā /
saṃcālyate tadanayā vārīva vīcimālayā
karmātmanā varākeṇa jīvena manasāmunā /
cālyante dehayantrāṇi pāṣāṇā iva vāyunā
śarīraśakaṭānāṃ hi karṣaṇe paramātmanā /
manaḥprāṇodayau brahmankṛtau karmakṛtau dṛḍhau
cijjaḍaṃ tūrarīkṛtya rūpaṃ jīvatvametya ca /
manorathamupāruhya vahatprāṇaturaṃgamam
kvacijjātapadārthatvaṃ kvacinnaṣṭapadārthatām /
kvacidvahupadārthatvaṃ kvacidekapadārthatām
gateva bhinnevāstyevamatyajantī nijaṃ padam /
jalateva taraṅgatvaṃ saivāsadasadoditā
upajīvyātmano rūpaṃ paraṃ sphurati vṛttiṣu /
ālokamupajīvyemaṃ rūpaśrīrdṛśyagā yathā
paramātmani cittattve sthite sati nirāmaye /
jīvo jīvati sālokaṃ dīpe sati gṛhaṃ yathā
ādhayo vyādhayaścaiva prayāntyasya prapīnatām /
apāmiva taraṅgatvaṃ vīcitvasyeva phenatā
ādhivyādhibhirākīrṇaśarīrāmbhojaṣaṭpadaḥ /
jīvo vaiṣamyamāyāti taraṅgatve yathā payaḥ
cicchaktiḥ sarvaśaktitvānnāhaṃ ciditi bhāvanāt /
atra saivaiti vaivaśyaṃ sūryo dīptairivāmbudaiḥ
vaivaśyāccayavatī mauḍhyānna vindatyātmasaṃvidam /
ghanajāḍyaparābhūtaḥ svāṅgāvadalanaṃ yathā
prāpya cāpyanusaṃdhānamasyā moho vinaśyati /
ghanamoharato jantuḥ svakāryasmaraṇaṃ yathā
yadāṅgasaṃvidāṃ vātaspandaśaktiḥ pramoṣataḥ /
na karotyanusaṃdhānaṃ kuṣṭhī spandaiṣaṇaṃ yathā
asaṃvitspandato dehe padmapatraṃ hṛdi sthitam /
na sphuratyaparāmṛṣṭaṃ dārupātraṃ yathā bahiḥ
niḥspande padmapatre'ntaḥ prāṇāḥ śāntiṃ prayāntyamī /
tālavṛnte yathā'spande bahiḥ pavanaśaktayaḥ
prāṇe śāntetarasparśe jīvo niṣpūrṇamūkatām /
yāti śānte nabhovāyau na dṛśyatvaṃ yathā rajaḥ
virajaṃ vigatādhāraṃ mano hi śiṣyate mune /
tiṣṭhatyātmapadaṃ labdhvā jalāditarubījavat
iti vaikalyamāyātaiḥ kāraṇaughaiḥ samantataḥ /
puryaṣṭake śamaṃ yāte dehaḥ patati niścalaḥ
ciccetyacetanānmohātspandamāyānti vāsanāḥ /
tadīritā smaratyantaranyadvismarati svayam
hṛtpadmapatrasphuraṇātsphuṭaṃ puryaṣṭakaṃ bhavet /
hṛtpadmayantre vahanādruddhe puryaṣṭakaṃ kṣayi
dehe puryaṣṭakaṃ yāvadasti tāvatsa jīvati /
śānte puryaṣṭake deho mṛta ityucyate dvija
viruddhamalasaṃbodhācchedabhedadaśāvaśāt /
na prasphurati hṛtpadmayantramabhyantare yadā
tadā puryaṣṭakaṃ śāntimupaiti gagane śanaiḥ /
saṃrodhite vātayantre yathā pavanasaṃtatiḥ
svasaṃvittivaśājjīvo vaivaśyamupagacchati /
padmayantraṃ śarīrasthaṃ pravāhaṃ yāti nityadā
vāsanā vimalā yeṣāṃ hṛdayānnāpasarpati /
sthiraikarūpajīvāste jīvanmuktāścirāyuṣaḥ
saṃruddhe padmayantre hi prāṇe śāntimupāgate /
dehaḥ patatyadhairyo'yaṃ kāṣṭhaloṣṭasamaḥ kṣitau
yathaiva vyoma maruti līnaṃ puryaṣṭakaṃ bhavet /
tathaiva tatraiva tadā layameti mano mune
sucirābhyastabhāvaṃ tu vāsanākhacitaṃ manaḥ /
yatra tatra bhramatsvarganarakādi prapaśyati
śarīraṃ śavatāmeti manomārutavarjitam /
gate gṛhajane dūraṃ gṛhaṃ saṃśūnyatāmiva
sarvagā ciccetanato jīvībhūya manaḥsthitā /
puryaṣṭakavapurbhūtvā sā''tivāhikadehinī
tanmātrapañcakaṃ cittaṃ kroḍīkṛtya vyavasthitā /
svapnabhramavadākāraṃ bhāvātsthūlaṃ prapaśyati
dṛḍhabhāvanayā paścāttatraiva rasaśālinī /
ātivāhikadehatvaṃ vismaratyakhilaṃ kṣaṇāt
asatyeva śarīre'sminkṛtakṛtrimabhāvanā /
nayatyasatyaṃ satyatvaṃ satyaṃ cāsatyatāmapi
sarvagā hi cidaṃśena jīvībhūyābhavanmanaḥ /
manaḥ puryaṣṭakarathamākrāmati tato jagat
puryaṣṭakaṃ vātamayaṃ dehamutthāpayatyalam /
hṛtspandivetāla iva jīvatītyucyate tadā
kṣīṇe puryaṣṭake cittaṃ yadā vyomani līyate /
tadā sphurati deho'yaṃ mṛta ityucyate'pi ca
svabhāvavaśato jīvo vismṛtyā śaktimṛcchati /
vaivaśyātkālavaśataḥ parṇaṃ jarjaratāmiva
jīvaśaktayā parāmṛṣṭe niruddhe padmayantrake /
prāṇe saṃrodhamāyāte mriyate mānavo mune
yathā jātāni jātāni cānyānyanyāni kālataḥ /
vṛkṣātparṇāni śīryante śarīrāṇi tathā nṛṇām
jāyante ca mriyante ca śarīrāṇi śarīriṇām /
pādapānāṃ ca parṇāni kā tatra paridevanā
cidambudhau sphurantyetā dehabudbudapaṅkatayaḥ /
itaścānyā itaścānyā etāsvāsthā na dhīmataḥ
sarvagāpi cidetasmiṃścetasi pratibimbati /
padārthamantarādatte nānyo hi mukurādṛte
cidamalanabhasi prayatnarūpāḥ
parivitate tadatanmayāḥ sphuranti /
kalakalamukharāḥ sphuṭābhirāmā
vividhaśarīravimohatāpanāya
ityārṣe śrīvā०rāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū० dehapātavicāro nāma dvātriṃśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0