યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.32-2

દ્વાત્રિંશઃ સર્ગઃ

ઈશ્વર ઉવાચ ।
મુને શ્રૃણુ કથં કાર્યકારિણી સ્પન્દશાલિની ।
ચરન્તી ચ તનું પુંસામુપૈતિ પરમાભિધામ્

પ્રાક્તનૈસ્તૈર્નિહન્ત્યેવ સ્વમનોમનનેહિતૈઃ ।
કર્મવ્રાતૈર્વિચિત્રેહૈઃ પરિપીવરતાં ગતૈઃ

મનસ્તયા ગતા શક્તિઃ સજ્જડેવાગતા ચિતેઃ ।
સા સ્ફુરત્યનયા બ્રહ્મન્નુચિતા શક્તિભૂતયા

અસ્યાઃ પ્રસાદાદિહ સા ચિત્કલઙ્કવતી મુને ।
જગદ્ગન્ધર્વનગરં કરોતિ ન કરોતિ ચ

ચિત્તાદ્યસત્તયા દેહો મૂકસ્તિષ્ઠતિ કુડ્યવત્ ।
તત્સત્તયા હિ સ્ફુરતિ નભઃસંપ્રેરિતાશ્મવત્

યથા સ્ફુરત્યતિજડમયોઽયસ્કાન્તસંનિધૌ ।
તથા સ્ફુરતિ જીવોઽયં સતિ સર્વગતે પરે

સર્વસ્થયાત્મશક્ત્યૈવ જીવ એષ સ્ફુરત્યલમ્ ।
મુકુરો બિમ્બમાદત્તે દ્રવ્યાત્મન્યસ્થિતાદપિ

પ્રવિસ્મૃતસ્વભાવત્વાજ્જીવોઽયં જડતાં ગતઃ ।
મોહાદ્વિસ્મૃતભાવત્વાચ્છૂદ્રતામિવ સદ્દ્વિજઃ

પ્રવિસ્મૃતસ્વભાવા હિ ચિચ્ચિત્તત્વમુપાગતા ।
મોહાપહતચિત્તત્વાત્સુમહાનિવ દીનતામ્

જડયાઽવશયા દેહો વાતશક્તિસમાનયા ।
સંચાલ્યતે તદનયા વારીવ વીચિમાલયા

કર્માત્મના વરાકેણ જીવેન મનસામુના ।
ચાલ્યન્તે દેહયન્ત્રાણિ પાષાણા ઇવ વાયુના

શરીરશકટાનાં હિ કર્ષણે પરમાત્મના ।
મનઃપ્રાણોદયૌ બ્રહ્મન્કૃતૌ કર્મકૃતૌ દૃઢૌ

ચિજ્જડં તૂરરીકૃત્ય રૂપં જીવત્વમેત્ય ચ ।
મનોરથમુપારુહ્ય વહત્પ્રાણતુરંગમમ્

ક્વચિજ્જાતપદાર્થત્વં ક્વચિન્નષ્ટપદાર્થતામ્ ।
ક્વચિદ્વહુપદાર્થત્વં ક્વચિદેકપદાર્થતામ્

ગતેવ ભિન્નેવાસ્ત્યેવમત્યજન્તી નિજં પદમ્ ।
જલતેવ તરઙ્ગત્વં સૈવાસદસદોદિતા

ઉપજીવ્યાત્મનો રૂપં પરં સ્ફુરતિ વૃત્તિષુ ।
આલોકમુપજીવ્યેમં રૂપશ્રીર્દૃશ્યગા યથા

પરમાત્મનિ ચિત્તત્ત્વે સ્થિતે સતિ નિરામયે ।
જીવો જીવતિ સાલોકં દીપે સતિ ગૃહં યથા

આધયો વ્યાધયશ્ચૈવ પ્રયાન્ત્યસ્ય પ્રપીનતામ્ ।
અપામિવ તરઙ્ગત્વં વીચિત્વસ્યેવ ફેનતા

આધિવ્યાધિભિરાકીર્ણશરીરામ્ભોજષટ્પદઃ ।
જીવો વૈષમ્યમાયાતિ તરઙ્ગત્વે યથા પયઃ

ચિચ્છક્તિઃ સર્વશક્તિત્વાન્નાહં ચિદિતિ ભાવનાત્ ।
અત્ર સૈવૈતિ વૈવશ્યં સૂર્યો દીપ્તૈરિવામ્બુદૈઃ

વૈવશ્યાચ્ચયવતી મૌઢ્યાન્ન વિન્દત્યાત્મસંવિદમ્ ।
ઘનજાડ્યપરાભૂતઃ સ્વાઙ્ગાવદલનં યથા

પ્રાપ્ય ચાપ્યનુસંધાનમસ્યા મોહો વિનશ્યતિ ।
ઘનમોહરતો જન્તુઃ સ્વકાર્યસ્મરણં યથા

યદાઙ્ગસંવિદાં વાતસ્પન્દશક્તિઃ પ્રમોષતઃ ।
ન કરોત્યનુસંધાનં કુષ્ઠી સ્પન્દૈષણં યથા

અસંવિત્સ્પન્દતો દેહે પદ્મપત્રં હૃદિ સ્થિતમ્ ।
ન સ્ફુરત્યપરામૃષ્ટં દારુપાત્રં યથા બહિઃ

નિઃસ્પન્દે પદ્મપત્રેઽન્તઃ પ્રાણાઃ શાન્તિં પ્રયાન્ત્યમી ।
તાલવૃન્તે યથાઽસ્પન્દે બહિઃ પવનશક્તયઃ

પ્રાણે શાન્તેતરસ્પર્શે જીવો નિષ્પૂર્ણમૂકતામ્ ।
યાતિ શાન્તે નભોવાયૌ ન દૃશ્યત્વં યથા રજઃ

વિરજં વિગતાધારં મનો હિ શિષ્યતે મુને ।
તિષ્ઠત્યાત્મપદં લબ્ધ્વા જલાદિતરુબીજવત્

ઇતિ વૈકલ્યમાયાતૈઃ કારણૌઘૈઃ સમન્તતઃ ।
પુર્યષ્ટકે શમં યાતે દેહઃ પતતિ નિશ્ચલઃ

ચિચ્ચેત્યચેતનાન્મોહાત્સ્પન્દમાયાન્તિ વાસનાઃ ।
તદીરિતા સ્મરત્યન્તરન્યદ્વિસ્મરતિ સ્વયમ્

હૃત્પદ્મપત્રસ્ફુરણાત્સ્ફુટં પુર્યષ્ટકં ભવેત્ ।
હૃત્પદ્મયન્ત્રે વહનાદ્રુદ્ધે પુર્યષ્ટકં ક્ષયિ

દેહે પુર્યષ્ટકં યાવદસ્તિ તાવત્સ જીવતિ ।
શાન્તે પુર્યષ્ટકે દેહો મૃત ઇત્યુચ્યતે દ્વિજ

વિરુદ્ધમલસંબોધાચ્છેદભેદદશાવશાત્ ।
ન પ્રસ્ફુરતિ હૃત્પદ્મયન્ત્રમભ્યન્તરે યદા

તદા પુર્યષ્ટકં શાન્તિમુપૈતિ ગગને શનૈઃ ।
સંરોધિતે વાતયન્ત્રે યથા પવનસંતતિઃ

સ્વસંવિત્તિવશાજ્જીવો વૈવશ્યમુપગચ્છતિ ।
પદ્મયન્ત્રં શરીરસ્થં પ્રવાહં યાતિ નિત્યદા

વાસના વિમલા યેષાં હૃદયાન્નાપસર્પતિ ।
સ્થિરૈકરૂપજીવાસ્તે જીવન્મુક્તાશ્ચિરાયુષઃ

સંરુદ્ધે પદ્મયન્ત્રે હિ પ્રાણે શાન્તિમુપાગતે ।
દેહઃ પતત્યધૈર્યોઽયં કાષ્ઠલોષ્ટસમઃ ક્ષિતૌ

યથૈવ વ્યોમ મરુતિ લીનં પુર્યષ્ટકં ભવેત્ ।
તથૈવ તત્રૈવ તદા લયમેતિ મનો મુને

સુચિરાભ્યસ્તભાવં તુ વાસનાખચિતં મનઃ ।
યત્ર તત્ર ભ્રમત્સ્વર્ગનરકાદિ પ્રપશ્યતિ

શરીરં શવતામેતિ મનોમારુતવર્જિતમ્ ।
ગતે ગૃહજને દૂરં ગૃહં સંશૂન્યતામિવ

સર્વગા ચિચ્ચેતનતો જીવીભૂય મનઃસ્થિતા ।
પુર્યષ્ટકવપુર્ભૂત્વા સાઽઽતિવાહિકદેહિની

તન્માત્રપઞ્ચકં ચિત્તં ક્રોડીકૃત્ય વ્યવસ્થિતા ।
સ્વપ્નભ્રમવદાકારં ભાવાત્સ્થૂલં પ્રપશ્યતિ

દૃઢભાવનયા પશ્ચાત્તત્રૈવ રસશાલિની ।
આતિવાહિકદેહત્વં વિસ્મરત્યખિલં ક્ષણાત્

અસત્યેવ શરીરેઽસ્મિન્કૃતકૃત્રિમભાવના ।
નયત્યસત્યં સત્યત્વં સત્યં ચાસત્યતામપિ

સર્વગા હિ ચિદંશેન જીવીભૂયાભવન્મનઃ ।
મનઃ પુર્યષ્ટકરથમાક્રામતિ તતો જગત્

પુર્યષ્ટકં વાતમયં દેહમુત્થાપયત્યલમ્ ।
હૃત્સ્પન્દિવેતાલ ઇવ જીવતીત્યુચ્યતે તદા

ક્ષીણે પુર્યષ્ટકે ચિત્તં યદા વ્યોમનિ લીયતે ।
તદા સ્ફુરતિ દેહોઽયં મૃત ઇત્યુચ્યતેઽપિ ચ

સ્વભાવવશતો જીવો વિસ્મૃત્યા શક્તિમૃચ્છતિ ।
વૈવશ્યાત્કાલવશતઃ પર્ણં જર્જરતામિવ

જીવશક્તયા પરામૃષ્ટે નિરુદ્ધે પદ્મયન્ત્રકે ।
પ્રાણે સંરોધમાયાતે મ્રિયતે માનવો મુને

યથા જાતાનિ જાતાનિ ચાન્યાન્યન્યાનિ કાલતઃ ।
વૃક્ષાત્પર્ણાનિ શીર્યન્તે શરીરાણિ તથા નૃણામ્

જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ શરીરાણિ શરીરિણામ્ ।
પાદપાનાં ચ પર્ણાનિ કા તત્ર પરિદેવના

ચિદમ્બુધૌ સ્ફુરન્ત્યેતા દેહબુદ્બુદપઙ્કતયઃ ।
ઇતશ્ચાન્યા ઇતશ્ચાન્યા એતાસ્વાસ્થા ન ધીમતઃ

સર્વગાપિ ચિદેતસ્મિંશ્ચેતસિ પ્રતિબિમ્બતિ ।
પદાર્થમન્તરાદત્તે નાન્યો હિ મુકુરાદૃતે

ચિદમલનભસિ પ્રયત્નરૂપાઃ
પરિવિતતે તદતન્મયાઃ સ્ફુરન્તિ ।
કલકલમુખરાઃ સ્ફુટાભિરામા
વિવિધશરીરવિમોહતાપનાય

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦રામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ દેહપાતવિચારો નામ દ્વાત્રિંશઃ સર્ગઃ