Scripture Library

Yoga Vasistha · Verses 6.31-2

6.31-2.1

īśvara uvāca /
cinotyalīkamevaivaṃ saduḥkhāsmīti bhāvanāt /
citsvapnakṣībatāmohapatitā saṃbhrame yathā

6.31-2.2

amṛtāpi mṛtāsmīti viparyastamatirvadhūḥ /
yathā rodityanaṣṭaiva naṣṭāsmīti tathaiva cit

6.31-2.3

akāraṇaṃ viparyastā matirbhrāntamapi sthiram /
yathā jagatpaśyatīdaṃ tathāhaṃtābhramāccitiḥ

6.31-2.4

cittaṃ hi kāraṇaṃ tvasyāḥ saṃsārānubhave citeḥ /
na ca tatkāraṇaṃ kiṃciccittvānyatvātyasaṃbhavāt

6.31-2.5

evaṃ hi kāraṇābhāvāccetyasyāsaṃbhavāditi /
nāsau cittaṃ tataścetyaṃ yatnataścetyate yayā

6.31-2.6

na dṛśyadarśanadraṣṭrarūpaṃ tailamivopale /
na kartṛkarmakaraṇaṃ dṛśīndāviva kṛṣṇatā

6.31-2.7

na mātṛmeyamānāni nabhasīva navāṅkuraḥ /
na ciccetanacetyādi nandane khadiro yathā

6.31-2.8

nāhaṃtvatvaṃtvatattvādi parvatatvamivāmbare /
sadehatvānyadehatve śaṅkhatvamiva kajjale

6.31-2.9

nānā'nānā na cāpyantaraṇāviva sumeravaḥ /
na ca śabdārthaśabdaśrīrmahoṣaralatā yathā

6.31-2.6.1.31.10

neti neti na caivārkamaṇḍale rajanī yathā /
na vastutāvastute ca tuṣāre tu yathoṣṇatā

6.31-2.11

na śūnyatāśūnyate vā śilākośa iva drumaḥ /
śūnyatāśūnyatā nāma mahatī kha ivākhatā

6.31-2.12

kevala kevalībhāvasvacchataivāvaśiṣyate /
na cittātkasyaciddoṣājjātayaitadavāpyate

6.31-2.13

tatsarvabhāvanāmātreṇānarthaḥ prakṛtaḥ sthitaḥ /
tajjñe'pyabhāvanāmātreṇānartha upaśāmyati

6.31-2.14

tajjñe'pyabhāvanāmātrādṛte'nyatropayujyate /
na tṛṇaṃ na ca trailokyamiti svāyattatātra yā

6.31-2.15

svāyatta eva caiṣo'rtho duḥsādhyo bhāvanāsthitaḥ /
yadyanna sādhyate puṃsā tatkathaṃ kveva labhyate

6.31-2.16

nirvikalpādvitīyā cidyāsau sakalagā satī /
paramaikā parā sācchā dīpikā tejasāmapi

6.31-2.17

saiṣāvabhāsanakarī sarvagā nityanirmalā /
nityoditā nirmanaskā nirvikārā nirañjanā

6.31-2.18

ghaṭe paṭe vaṭe kuḍye śakaṭe vānare khare /
asure sāgare bhūte nare nāge ca saṃsthitā

6.31-2.19

sākṣivattiṣṭhati satī spandate na ca kutracit /
dīpaḥ prakāśanāyeva karoti na punaḥ kriyām

6.31-2.6.1.31.20

malināpyamunaiṣā sā'vikalpāḍhyā vikalpinī /
jaḍevāpyajaḍābhāsā na sarvā sarvagaiva ca

6.31-2.21

nirvikalpā parā sūkṣmā ciccinoti svasaṃvidam /
vātāvātāṅgamarmādi yathā yantrādiveṣṭane

6.31-2.22

rūpālokamanaskāravalitā cidabodhataḥ /
bodhataścaiva bhavati nidrāṃ sadasatī yataḥ

6.31-2.23

sā paraiva cidatyacchā cintāmāyāti cetanāt /
sādhureva yathā'sādhurbhāvite durjanaiṣaṇāḥ

6.31-2.24

malena svarṇamāyāti tāmratāṃ malamārjanāt /
punaḥ kanakatāmeti yathā citparamā tathā

6.31-2.25

svāropaśāntyā svādarśo yathaiti pratimāsthitim /
tathā sargamivāgamya bodhātsvaṃ yāti tatpadam

6.31-2.26

abhāvavedanādasyāḥ saṃsāraḥ saṃpravartate /
svabhāvavedanādeṣa tvasadevopaśāmyati

6.31-2.27

yadā cittvāccinotyantaranyatāmasatīṃ tadā /
ahaṃtāmiva saṃprāpya naśyatīvāpyanāśinī

6.31-2.28

īṣatspandādadho yāti bhṛguprāntāttaroḥ phalam /
yathā tathaiṣa saṃvitteradhaḥpāto mahāniva

6.31-2.29

rūpādīnāṃ tu sattaiṣā cita evāmalaiva cit /
dvitvaikatve tvabodhotthe bodhena vilayaṃ gate

6.31-2.6.1.31.30

sattāmātreṇa cittasya bodhaścittendriyādiṣu /
ālokasattāmātreṇa vyavahāraḥ kriyāsviva

6.31-2.31

vātātkanīnikāspandastaddīptirdṛṣṭirucyate /
tadbāhyavati tadrūparūpabodhastu citparā

6.31-2.32

tvaṅmārutau jaḍau tucchau tatsaṅgaḥ sparśa ucyate /
mananaṃ sparśasaṃvittistatsaṃvittistu citparā

6.31-2.33

gandhatanmātrapavanasaṃbandho gandhasaṃvidaḥ /
āsāṃ tu manasā hīnaṃ vedanaṃ paramaiva cit

6.31-2.34

śabdatanmātraśravaṇavātasaṅgānmano vinā /
suṣuptasadṛśī saṃvitparamā cidudāhṛtā

6.31-2.35

kriyonmukhatvaṃ saṃkalpātsaṃkalpo mananakramaḥ /
mananaṃ cittakāluṣyamātmā cinnirmalā bhavet

6.31-2.36

citprakāśātmikā nityā svātmanyevāvasaṃsthitā /
idamantarjagaddhatte sanniveśaṃ yathā śilā

6.31-2.37

advitīyā dadhānedaṃ vikārādivivarjitam /
nāstameti na codeti spandate no na vardhate

6.31-2.38

saṃkalpājjīvatāmetya niḥsaṃkalpātmanātmanā /
cijjaḍaṃ no jaḍaṃ bhāvaṃ bhāvayantī svasaṃsthitā

6.31-2.39

rathastvasyāściterjīvo jīvasyāhaṃkṛtī rathaḥ /
ahaṃkṛte ratho buddhistato buddhermano rathaḥ

6.31-2.6.1.31.40

manasastu rathaḥ prāṇaḥ prāṇasyākṣagaṇo rathaḥ /
akṣaughasya ratho deho dehasya syandano rathaḥ

6.31-2.41

spandanaṃ karma saṃsāre jarāmaraṇapañjaram /
evaṃ pravartitaṃ cakramidamādivibhūtijam

6.31-2.42

pratibhāsata evātmanyasatsvapna ivātataḥ /
manāgapi na satyātma mṛgatṛṣṇāmbuvatsthitam

6.31-2.43

rathastvatra smṛtaḥ prāṇaḥ kalpanāyā munīśvara /
yatra prāṇamaruttatra mananaṃ paritiṣṭhati

6.31-2.44

ālokaśrīḥ sthitā yatra rūpaṃ tatraiva rājate /
prāṇo balī sthito yatra tadeva parivepati

6.31-2.45

yatprayāti vanaṃ vātyā tadeva parighūrṇate /
manasyākāśasaṃlīne na prāṇaḥ parivepati

6.31-2.46

tejasyasattāmāyāte na rūpamiva rājate /
prāṇe praśānte maruti manontarna manāgapi

6.31-2.47

vātyāyāmupaśāntāyāṃ rajo na parikampate /
yatra prāṇo marudyāti manastatraiva tiṣṭhati

6.31-2.48

yatra yatrānusarati rathastatraiva sārathiḥ /
prāṇasaṃpreritaṃ cittaṃ yāti deśāntare kṣaṇāt

6.31-2.49

kṣepaṇonmuktapāṣāṇa iva tatrānyathā kṣayi /
yatra puṣpaṃ tatra gandho yatrāgnistatra soṣṇatā

6.31-2.6.1.31.50

yatra prāṇo marudyāti yatrendustatra tacchaviḥ /
saṃvittiḥ pavanaspandānnāḍīsaṃsparśanaśca saḥ

6.31-2.51

saṃvittisphāratā cittaṃ manastatprāṇakoṭare /
sarvatra vidyate saṃvidvyomasvacchā jaḍājaḍe

6.31-2.52

kṣubhyantīva tu sā prāṇaspandādityanubhūyate /
sattāmātrasvarūpeṇa jaḍeṣu samavasthitā

6.31-2.53

prāṇasaṃbodhitā vetti vedanātmatayā jaḍe /
nānāsphārasamullāsairyaḥ pūrvaṃ parivalgati /
prāṇe'tīte tvamananaḥ sa evāśu na vepati

6.31-2.54

puryaṣṭake citparamā sve mune pratibimbati /
ādarśa eva pratimā dṛśyate nopalādiṣu

6.31-2.55

manaḥ puryaṣṭakaṃ viddhi sarvakāryaikakāraṇam /
tadaiva bhedaiḥ kathitamanyaiḥ svāśayakalpitaiḥ

6.31-2.56

yasmādudeti kalanākuladṛśyajālaṃ
yattatra ca sthitavadityanubhūtamuccaiḥ /
yasmānmano viparivartati dehadṛṣṭyā
sarvaṃ tu tatparamavastviti viddhi viśvam

6.31-2.31

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū० manaḥprāṇaikyapratipādanaṃ nāmaikatriṃśaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0