યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.31-2

ઈશ્વર ઉવાચ ।
ચિનોત્યલીકમેવૈવં સદુઃખાસ્મીતિ ભાવનાત્ ।
ચિત્સ્વપ્નક્ષીબતામોહપતિતા સંભ્રમે યથા

અમૃતાપિ મૃતાસ્મીતિ વિપર્યસ્તમતિર્વધૂઃ ।
યથા રોદિત્યનષ્ટૈવ નષ્ટાસ્મીતિ તથૈવ ચિત્

અકારણં વિપર્યસ્તા મતિર્ભ્રાન્તમપિ સ્થિરમ્ ।
યથા જગત્પશ્યતીદં તથાહંતાભ્રમાચ્ચિતિઃ

ચિત્તં હિ કારણં ત્વસ્યાઃ સંસારાનુભવે ચિતેઃ ।
ન ચ તત્કારણં કિંચિચ્ચિત્ત્વાન્યત્વાત્યસંભવાત્

એવં હિ કારણાભાવાચ્ચેત્યસ્યાસંભવાદિતિ ।
નાસૌ ચિત્તં તતશ્ચેત્યં યત્નતશ્ચેત્યતે યયા

ન દૃશ્યદર્શનદ્રષ્ટ્રરૂપં તૈલમિવોપલે ।
ન કર્તૃકર્મકરણં દૃશીન્દાવિવ કૃષ્ણતા

ન માતૃમેયમાનાનિ નભસીવ નવાઙ્કુરઃ ।
ન ચિચ્ચેતનચેત્યાદિ નન્દને ખદિરો યથા

નાહંત્વત્વંત્વતત્ત્વાદિ પર્વતત્વમિવામ્બરે ।
સદેહત્વાન્યદેહત્વે શઙ્ખત્વમિવ કજ્જલે

નાનાઽનાના ન ચાપ્યન્તરણાવિવ સુમેરવઃ ।
ન ચ શબ્દાર્થશબ્દશ્રીર્મહોષરલતા યથા

નેતિ નેતિ ન ચૈવાર્કમણ્ડલે રજની યથા ।
ન વસ્તુતાવસ્તુતે ચ તુષારે તુ યથોષ્ણતા

ન શૂન્યતાશૂન્યતે વા શિલાકોશ ઇવ દ્રુમઃ ।
શૂન્યતાશૂન્યતા નામ મહતી ખ ઇવાખતા

કેવલ કેવલીભાવસ્વચ્છતૈવાવશિષ્યતે ।
ન ચિત્તાત્કસ્યચિદ્દોષાજ્જાતયૈતદવાપ્યતે

તત્સર્વભાવનામાત્રેણાનર્થઃ પ્રકૃતઃ સ્થિતઃ ।
તજ્જ્ઞેઽપ્યભાવનામાત્રેણાનર્થ ઉપશામ્યતિ

તજ્જ્ઞેઽપ્યભાવનામાત્રાદૃતેઽન્યત્રોપયુજ્યતે ।
ન તૃણં ન ચ ત્રૈલોક્યમિતિ સ્વાયત્તતાત્ર યા

સ્વાયત્ત એવ ચૈષોઽર્થો દુઃસાધ્યો ભાવનાસ્થિતઃ ।
યદ્યન્ન સાધ્યતે પુંસા તત્કથં ક્વેવ લભ્યતે

નિર્વિકલ્પાદ્વિતીયા ચિદ્યાસૌ સકલગા સતી ।
પરમૈકા પરા સાચ્છા દીપિકા તેજસામપિ

સૈષાવભાસનકરી સર્વગા નિત્યનિર્મલા ।
નિત્યોદિતા નિર્મનસ્કા નિર્વિકારા નિરઞ્જના

ઘટે પટે વટે કુડ્યે શકટે વાનરે ખરે ।
અસુરે સાગરે ભૂતે નરે નાગે ચ સંસ્થિતા

સાક્ષિવત્તિષ્ઠતિ સતી સ્પન્દતે ન ચ કુત્રચિત્ ।
દીપઃ પ્રકાશનાયેવ કરોતિ ન પુનઃ ક્રિયામ્

મલિનાપ્યમુનૈષા સાઽવિકલ્પાઢ્યા વિકલ્પિની ।
જડેવાપ્યજડાભાસા ન સર્વા સર્વગૈવ ચ

નિર્વિકલ્પા પરા સૂક્ષ્મા ચિચ્ચિનોતિ સ્વસંવિદમ્ ।
વાતાવાતાઙ્ગમર્માદિ યથા યન્ત્રાદિવેષ્ટને

રૂપાલોકમનસ્કારવલિતા ચિદબોધતઃ ।
બોધતશ્ચૈવ ભવતિ નિદ્રાં સદસતી યતઃ

સા પરૈવ ચિદત્યચ્છા ચિન્તામાયાતિ ચેતનાત્ ।
સાધુરેવ યથાઽસાધુર્ભાવિતે દુર્જનૈષણાઃ

મલેન સ્વર્ણમાયાતિ તામ્રતાં મલમાર્જનાત્ ।
પુનઃ કનકતામેતિ યથા ચિત્પરમા તથા

સ્વારોપશાન્ત્યા સ્વાદર્શો યથૈતિ પ્રતિમાસ્થિતિમ્ ।
તથા સર્ગમિવાગમ્ય બોધાત્સ્વં યાતિ તત્પદમ્

અભાવવેદનાદસ્યાઃ સંસારઃ સંપ્રવર્તતે ।
સ્વભાવવેદનાદેષ ત્વસદેવોપશામ્યતિ

યદા ચિત્ત્વાચ્ચિનોત્યન્તરન્યતામસતીં તદા ।
અહંતામિવ સંપ્રાપ્ય નશ્યતીવાપ્યનાશિની

ઈષત્સ્પન્દાદધો યાતિ ભૃગુપ્રાન્તાત્તરોઃ ફલમ્ ।
યથા તથૈષ સંવિત્તેરધઃપાતો મહાનિવ

રૂપાદીનાં તુ સત્તૈષા ચિત એવામલૈવ ચિત્ ।
દ્વિત્વૈકત્વે ત્વબોધોત્થે બોધેન વિલયં ગતે

સત્તામાત્રેણ ચિત્તસ્ય બોધશ્ચિત્તેન્દ્રિયાદિષુ ।
આલોકસત્તામાત્રેણ વ્યવહારઃ ક્રિયાસ્વિવ

વાતાત્કનીનિકાસ્પન્દસ્તદ્દીપ્તિર્દૃષ્ટિરુચ્યતે ।
તદ્બાહ્યવતિ તદ્રૂપરૂપબોધસ્તુ ચિત્પરા

ત્વઙ્મારુતૌ જડૌ તુચ્છૌ તત્સઙ્ગઃ સ્પર્શ ઉચ્યતે ।
મનનં સ્પર્શસંવિત્તિસ્તત્સંવિત્તિસ્તુ ચિત્પરા

ગન્ધતન્માત્રપવનસંબન્ધો ગન્ધસંવિદઃ ।
આસાં તુ મનસા હીનં વેદનં પરમૈવ ચિત્

શબ્દતન્માત્રશ્રવણવાતસઙ્ગાન્મનો વિના ।
સુષુપ્તસદૃશી સંવિત્પરમા ચિદુદાહૃતા

ક્રિયોન્મુખત્વં સંકલ્પાત્સંકલ્પો મનનક્રમઃ ।
મનનં ચિત્તકાલુષ્યમાત્મા ચિન્નિર્મલા ભવેત્

ચિત્પ્રકાશાત્મિકા નિત્યા સ્વાત્મન્યેવાવસંસ્થિતા ।
ઇદમન્તર્જગદ્ધત્તે સન્નિવેશં યથા શિલા

અદ્વિતીયા દધાનેદં વિકારાદિવિવર્જિતમ્ ।
નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ સ્પન્દતે નો ન વર્ધતે

સંકલ્પાજ્જીવતામેત્ય નિઃસંકલ્પાત્મનાત્મના ।
ચિજ્જડં નો જડં ભાવં ભાવયન્તી સ્વસંસ્થિતા

રથસ્ત્વસ્યાશ્ચિતેર્જીવો જીવસ્યાહંકૃતી રથઃ ।
અહંકૃતે રથો બુદ્ધિસ્તતો બુદ્ધેર્મનો રથઃ

મનસસ્તુ રથઃ પ્રાણઃ પ્રાણસ્યાક્ષગણો રથઃ ।
અક્ષૌઘસ્ય રથો દેહો દેહસ્ય સ્યન્દનો રથઃ

સ્પન્દનં કર્મ સંસારે જરામરણપઞ્જરમ્ ।
એવં પ્રવર્તિતં ચક્રમિદમાદિવિભૂતિજમ્

પ્રતિભાસત એવાત્મન્યસત્સ્વપ્ન ઇવાતતઃ ।
મનાગપિ ન સત્યાત્મ મૃગતૃષ્ણામ્બુવત્સ્થિતમ્

રથસ્ત્વત્ર સ્મૃતઃ પ્રાણઃ કલ્પનાયા મુનીશ્વર ।
યત્ર પ્રાણમરુત્તત્ર મનનં પરિતિષ્ઠતિ

આલોકશ્રીઃ સ્થિતા યત્ર રૂપં તત્રૈવ રાજતે ।
પ્રાણો બલી સ્થિતો યત્ર તદેવ પરિવેપતિ

યત્પ્રયાતિ વનં વાત્યા તદેવ પરિઘૂર્ણતે ।
મનસ્યાકાશસંલીને ન પ્રાણઃ પરિવેપતિ

તેજસ્યસત્તામાયાતે ન રૂપમિવ રાજતે ।
પ્રાણે પ્રશાન્તે મરુતિ મનોન્તર્ન મનાગપિ

વાત્યાયામુપશાન્તાયાં રજો ન પરિકમ્પતે ।
યત્ર પ્રાણો મરુદ્યાતિ મનસ્તત્રૈવ તિષ્ઠતિ

યત્ર યત્રાનુસરતિ રથસ્તત્રૈવ સારથિઃ ।
પ્રાણસંપ્રેરિતં ચિત્તં યાતિ દેશાન્તરે ક્ષણાત્

ક્ષેપણોન્મુક્તપાષાણ ઇવ તત્રાન્યથા ક્ષયિ ।
યત્ર પુષ્પં તત્ર ગન્ધો યત્રાગ્નિસ્તત્ર સોષ્ણતા

યત્ર પ્રાણો મરુદ્યાતિ યત્રેન્દુસ્તત્ર તચ્છવિઃ ।
સંવિત્તિઃ પવનસ્પન્દાન્નાડીસંસ્પર્શનશ્ચ સઃ

સંવિત્તિસ્ફારતા ચિત્તં મનસ્તત્પ્રાણકોટરે ।
સર્વત્ર વિદ્યતે સંવિદ્વ્યોમસ્વચ્છા જડાજડે

ક્ષુભ્યન્તીવ તુ સા પ્રાણસ્પન્દાદિત્યનુભૂયતે ।
સત્તામાત્રસ્વરૂપેણ જડેષુ સમવસ્થિતા

પ્રાણસંબોધિતા વેત્તિ વેદનાત્મતયા જડે ।
નાનાસ્ફારસમુલ્લાસૈર્યઃ પૂર્વં પરિવલ્ગતિ ।
પ્રાણેઽતીતે ત્વમનનઃ સ એવાશુ ન વેપતિ

પુર્યષ્ટકે ચિત્પરમા સ્વે મુને પ્રતિબિમ્બતિ ।
આદર્શ એવ પ્રતિમા દૃશ્યતે નોપલાદિષુ

મનઃ પુર્યષ્ટકં વિદ્ધિ સર્વકાર્યૈકકારણમ્ ।
તદૈવ ભેદૈઃ કથિતમન્યૈઃ સ્વાશયકલ્પિતૈઃ

યસ્માદુદેતિ કલનાકુલદૃશ્યજાલં
યત્તત્ર ચ સ્થિતવદિત્યનુભૂતમુચ્ચૈઃ ।
યસ્માન્મનો વિપરિવર્તતિ દેહદૃષ્ટ્યા
સર્વં તુ તત્પરમવસ્ત્વિતિ વિદ્ધિ વિશ્વમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ મનઃપ્રાણૈક્યપ્રતિપાદનં નામૈકત્રિંશઃ સર્ગઃ