Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 6.31

6.31.31

ekatriṃśaḥ sargaḥ

6.31.1

śrīvasiṣṭha uvāca /
sarvātmani cidābhāse tadevāśvanubhūyate /
saṃvedyate yadevāntarasatyaṃ vastvavastu vā

6.31.2

tadevābhyāsataḥ pūrvaṃ bāhyārthānubhavātmanā /
sphuratīva bahiṣṭvena svasvapno'tra nidarśanam

6.31.3

cidrūpaṃ sarvametacca cidacchā gaganādapi /
ciccinoti cidevāto naitatkiṃcana kutracit

6.31.4

na nāśo nāsti nānartho na janmamaraṇe na kham /
na śūnyatā na nānāsti sarvaṃ brahmaiva naiva ca

6.31.5

nāśe jagadahaṃtvāderna kiṃcidapi naśyati /
asataḥ kila nāśo'pi svapnādeḥ kiṃ nu naśyati

6.31.6

mithyāvabhāse saṃkalpanagare kaiva naṣṭatā /
tathā jagadahaṃtvādau nāśo nāsati vidyate

6.31.7

kuto jagadupālambha iti cettadavastuni /
na nirṇayaḥ saṃbhavati khapuṣpāṇāṃ kimucyate

6.31.8

nirṇaya eṣa evātra yadaśeṣamabhāvayan /
yathāsthitaṃ yadācāraṃ pāṣāṇa iva tiṣṭhasi

6.31.9

jagatsaṃkalpamātrātma tatra te'rthayutaṃ kṣaṇāt /
śāmyatyaśeṣeṇetyeva nirṇayaḥ sargavibhrame

6.31.10

sarge'nargala evāyaṃ brahmātmakatayākṣayaḥ /
anyathā tu na sargo'yamasti nāsti ca santi vā

6.31.11

yeṣāṃ ca vidyate sargaḥ svapnapuṃsāmivāsatām /
sa sargaḥ puruṣāste ca mṛgatṛṣṇāmbuvīcivat

6.31.12

asatāmeva sadbhāvamiva yeṣāmupeyuṣām /
na vayaṃ nirṇayaṃ vidmo vandhyāputragirāmiva

6.31.13

paripūrṇārṇavaprakhyā kāpyapūrvaiva pūrṇatā /
tajjñānāṃ draṣṭṛdṛśyāṃśadṛṣṭau na hi patanti te

6.31.14

acalā iva nirvātā dīpā iva samatviṣaḥ /
sācārā vā nirācārāstiṣṭhanti svasthameva te

6.31.15

āpūrṇaikārṇavaprakhyā kāpyantaḥ pūrṇatoditā /
antaḥśītalatā jñaptirjñasyāpūrvaiva lakṣyate

6.31.16

vāsanaiveha puruṣaḥ prekṣitā sā na vidyate /
tāṃ ca na prekṣate kaścittataḥ saṃsāra āgataḥ

6.31.17

anālokanasiddhaṃ yattadālokānna vidyate /
kṛṣṇādyanupalambho'tra dṛṣṭāntaḥ spaṣṭaceṣṭitaḥ

6.31.18

bhūtāni dehamāṃsādi taccāsadvibhramo jaḍaḥ /
buddhyahaṃkāracetāṃsi tanmayānyeva netarat

6.31.19

bhūtādimayatāṃ tyaktvā buddhyahaṃkāracetasām /
atyantaṃ sthitirabhyeti yadi tanmuktatoditā

6.31.20

cicchliṣṭā cetyaniṣṭhatvāttādṛśyevātra kāstitā /
tasmātkeva kutaḥ kutra vāsanā kiṃsvarūpiṇī

6.31.21

yasya caiṣa bhramaḥ so'sanprekṣayāsanna lakṣyate /
mṛgatṛṣṇāmbuvattena saṃsāraḥ kasya kaḥ kutaḥ

6.31.22

tadevaṃ tarhi tasya syāditi cittodayo hi yaḥ /
punaḥ sa eva saṃsāravibhramaḥ saṃpravartate

6.31.23

tasmātsarvamanāśritya vyomavatsamupāsyatām /
apunaḥsmaraṇaṃ śreya iha vismaraṇaṃ param

6.31.24

neha draṣṭā na bhoktāsti nā'stitā na ca nāstitā /
yathāsthitamidaṃ śāntamekaṃ spandi sadābdhivat

6.31.25

sarvaṃ dṛśyaṃ jagadbrahma sadityavagate sphuṭam /
jalaśoṣādivodeti bimbabimbikṣaye śivam

6.31.26

śāntatāvyavahāro vā rāgadveṣavivarjitaḥ /
viśrāntasya pare tattve dṛśyate samadarśinaḥ

6.31.27

athavā śāntataivāsya nirvāṇasyāvaśiṣyate /
nirvāsanaḥ kila muniḥ kathaṃ vyavaharatvasau

6.31.28

yāvattvasya na nirvāṇaṃ paripoṣamupāgatam /
tāvadvyavaharatyastarāgadveṣabhayodayaḥ

6.31.29

vītarāgabhayakrodho nirvāṇaḥ śāntamānasaḥ /
śilevāpyaśilībhūto munistiṣṭhati nityaśaḥ

6.31.30

kośe'sti padmabījasya yathā sarvābjinī tathā /
ananyā svapnavibhrāntirātmanyasti na bāhyatā

6.31.31

bāhyatābhāvanādbāhyamātmaivātmatvabhāvanāt /
bhavatīdaṃ pare tattve bhāvanaṃ tattadeva hi

6.31.32

yāntaḥ svapnādivibhrāntiḥ saiveyaṃ bāhyatoditā /
manāgapyanyatā nātra dvibhāṇḍapayasoriva

6.31.33

sthairyāsthairye tathaivātra bhrāntimātramaye tate /
ādhārādheyate te dve yathā jalataraṅgate

6.31.34

svapnādāvātmano'nyatvajñānādanyatvavedanam /
ananyatāvabodhe tu tadananyanna codayi

6.31.35

kalanārahitaṃ śāntaṃ yadrūpaṃ paramātmanaḥ /
bhavatyasau tattadbhāvādatadbhāvānna tadbhavet

6.31.36

svapnādijñānasaṃśāntau yadrūpaṃ śuddhamaiśvaram /
na tadasti na tannāsti na vāggocarameva tat

6.31.37

ātyantikabhrāntilaye yukta evāvagacchati /
svarūpaṃ nopadeśasya viṣayo viduṣo hi tat

6.31.38

śāntaṃ nirastabhayamānaviṣādalobha-
mohātmadehamananendriyacittajāḍyam /
tyaktvāhamakṣayamapāstasamastabhedaṃ
nirvāṇamekamajamāsitumeva yuktam

6.31.31

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० nirvāṇaprakaraṇe u० nirvāṇayuktyupadeśavarṇanaṃ nāmaikatriṃśaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0