Yoga Vasistha · Verses 6.30-2

triṃśaḥ sargaḥ

īśvara uvāca /
evaṃ sarvamidaṃ viśvaṃ paramātmaiva kevalam /
brahmaiva paramākāśameṣa devaḥ paraḥ smṛtaḥ

tadetatpūjanaṃ śreyastasmātsarvamavāpyate /
tadeva sargabhūḥ sarvamidaṃ tasminvyavasthitam

akṛtrimamanādyantamadvitīyamakhaṇḍitam /
avahiḥsādhanāsādhyaṃ sukhaṃ tasmādavāpyate

prabuddhastvaṃ muniśreṣṭha tenedaṃ tava kathyate /
nātidevārcane yogyaḥ puṣpadhūpacayo mahān

avyutpannadhiyo ye hi bālapelavacetasaḥ /
kṛtrimārcāmayaṃ teṣāṃ devārcanamudāhṛtam

śamabodhādyabhāve hi puṣpādyairvārcayanti hi /
mithyaiva kalpitairevamākāre kalpitātmake

svasaṃkalpakṛtaiḥ kṛtvā kramairarcanamādṛtāḥ /
bālāḥ saṃtoṣamāyānti puṣpadhūpalavārcanaiḥ

svasaṃkalpakṛtairarthaiḥ kṛtvā devārcanaṃ mudhā /
yataḥ kutaścinmithyātma phalamātraṃ nayanti te

puṣpadhūpārcanaṃ brahmankalpitaṃ bālabuddhiṣu /
yatsyādbhavādṛśāṃ yogyamarcanaṃ tadvadāmyaham

asmadādistvasau kaściddevo matimatāṃ vara /
devastribhuvanādhāraḥ paramātmaiva netarat

śivaḥ sarvapadātītaḥ sarvasaṃkalpanātigaḥ /
sarvasaṃkalpavalito na sarvo na ca sarvakaḥ

dikkālādyanavacchinnaḥ sarvārambhaprakāśakṛt /
cinmātramūrtiramalo deva ityucyate mune

saṃvitsarvakalātītā sarvabhāvāntarasthitā /
sarvasattāpradā devī sarvasattāpahāriṇī

brahma brahmansadasatormadhyaṃ taddeva ucyate /
paramātmaparābhikhyaṃ tatsadomityudāhṛtam

mahāsattāsvabhāvena sarvatra samatāṃ gatam /
mahāciditi saṃproktaṃ paramārtha iti śrutam

sthitaṃ sarvatra sarvaṃ tu latāsvantaryathā rasaḥ /
sattāsāmānyarūpeṇa mahāsattātmanāpi ca

yaccittattvamarundhatyā yaccittattvaṃ tavānagha /
yaccittattvaṃ ca pārvatyā yaccittattvaṃ gaṇeṣu ca

cittattvaṃ yanmamedaṃ ca cittattvaṃ yajjagatraye /
taddeva iti tattvajñā viduruttamabuddhayaḥ

pādapāṇyādimānanyo yo vā devaḥ prakalpyate /
saṃvinmātrādṛte brahmankiṃsāraḥ kila kathyatām

cinmātrameva saṃsārasāraḥ sakalasāratām /
gataḥ sa devaḥ sarvo'haṃ tasmātsarvamavāpyate

na sa dūre sthito brahmanna duṣprāpaḥ sa kasyacit /
saṃsthitaḥ sa sadā dehe sarvatraiva ca khe tathā

sa karoti sa cāśnāti sa bibharti prayāti ca /
saniḥśvasiti saṃvettāso'ṅgānyaṅgāni vetti ca

so'syāṃ vicitraceṣṭāyāṃ prakāśinyāṃ ca tadvaśāt /
tatsvarūpanibaddhāyāṃ puryāmāste munīśvara

śarīrāvasathāyāṃ ca calāyāṃ tatprasādataḥ /
so'syāṃ gahanakośāyāṃ hradguhāyāṃ guheśvaraḥ

manaḥṣaṣṭhendriyācārasattātītāmalātmanaḥ /
tasya saṃvyavahārārthaṃ saṃjñā ciditi kalpitā

sa eṣa cinmayaḥ sūkṣmaḥ sarvavyāpī nirañjanaḥ /
imaṃ bhāsvaramābhāsaṃ karoti na karoti ca

sā cidatyantavimalā jagadarthaṃ jagatkriyām /
imāṃ rañjayati prājña raseneva madhurlatām

cāravo ye camatkārāścitaściti yathāsthitam /
camatkurvanti kila te tena kecinnabhobhidhāḥ

kecijjīvābhidhānāśca keciccittābhidhānakāḥ /
kecitkalābhidhānāśca keciddeśābhidhānakāḥ

kecitkriyābhidhānāśca kecidravyābhidhānakāḥ /
kecidbhāvavikārādijātyaucityābhidhānakāḥ

prakāśābhidhānāḥ kecitkecicchailatamobhidhāḥ /
arkendrādyabhidhāḥ kecitkecidyakṣābhidhānakāḥ

niricchasvasvabhāvena vasantena yathāṅkuraḥ /
tanyate tadvadeveyaṃ jagallakṣmīścidātmanā

cidevāsu samagrāsu sarvadaivaikikaiva hi /
trailokyāmbhodhisaṃsthāsu śarīrajalajālikā

śarīrapaṅkajabhrāntamanobhramarasaṃbhṛtām /
āsvādayati saṃkalpamadhusattāṃ cidīśvarī

sasurāsuragandharvaṃ saśailārṇavakaṃ jagat /
citi sthitaṃ pravahati jalāvarte jalaṃ yathā

bandhacittamayācāracārucañcuracakrikam /
saṃsāracakraṃ ciccakre bhrāmyati bhramabhājanam

ciccaturbhujarūpeṇa jaghānāsuramaṇḍalam /
kālo jaladakhaṇḍena sāyudhena yathā''tapam

citrtrinetratayā brahmanvṛṣaśītāṃśucihnayā /
gaurīkamalinīvakrapadmaṣaṭpadatāṃ gatā

viṣṇoḥ padmālitāmetya ciddhyānādhīnamānasā /
trayī nalinyāḥ sarasīṃ dhatte paitāmahīṃ sthitim

cito brahmanvicitrāṇi śarīrāṇīha bhūriśaḥ /
patrāṇīva tarorhemni keyūrādikriyeva ca

citsamastasurānīkaparivanditapādayā /
trailokyacūḍāmaṇitāṃ dhatte vāsavalīlayā

citsubhāsvaratāmetya trailokyodaraḍambare /
patatyudeti saṃyāti svātmanyevābdhivārivat

ciccandrikā caturdikṣu avabhāsaṃ vitanvatī /
vikāsayati niḥśeṣabhūtasattākumudvatīm

ciddarpaṇamahālakṣmīstrijagatpratibimbitam /
gṛhṇātyanugraheṇāntaḥ svagarbhamiva garbhiṇī

ciccaturdaśabhūtānāṃ maṇḍalāni mahānti ca /
bhūtīkaroti vāriśrīḥ samudrasvamivāmbudhiḥ

vicitrālokakusumā ghanasaṃkalpapallavā /
vyomakedārikārūḍhā sattaughaphalaśālinī

jīvajālarajaḥpuñjavāsanārasarañjitā /
saṃvedanatvagvalitā cittehākalikākulā

atītāsaṃkhyatrijagatkesarojjvalarūpiṇī /
anārataspandamahāvilāsollāsahāsinī

sarvartuparvaparuṣā jaḍaśailādigulmakā /
vigrahagranthivalitā mūlāgraparivartitā

cillateyaṃ vikasitā pelavaṃ sadasadvapuḥ /
vicitraṃ dṛśyakusumaṃ parāmarśāsahaṃ bahu

anayeha hi sarvatra cchāyācchamiva janyate /
manyate tanyate vastu gīyate kriyate'pi ca

mahācitānayā nityaṃ bhāsante bhāskarādayaḥ /
dehāḥ svadante ca mithastatsaccijjaḍavibhramaiḥ

citā cāvartavartinyā siddhānyeva pranṛtyati /
jagajjālarajolekhā tatsattā dṛśyadehinī

citsarvaṃ jagadārambhamimaṃ prakaṭayatyalam /
trailokyadīpakaśikhādīpo varṇāśrayaṃ yathā

ciccandrabimbe vimale śaśavatprāpya saṃgamam /
sarvatra lakṣyatāmeti padārthaśrīrjagadgatā

cidrasāyanasekena padārthapaṭalāvalī /
rūpameti phalaṃ caiva prāvṛṭsikteva sallatā

cicchāyayaiva sarvasya jāḍyaṃ samyagudeti ca /
sarvasyāsya śarīrasya gṛhasyeva tamastviha

ciccamatkṛtayo dehe na bhaveyurimā yadi /
trailokyadehāstyaktvaite na spṛśeyuḥ kilākṛtim

cidākāśaprakāśe'sminsaṃkalpaśiśudhāriṇī /
kriyākulavadhūrdehagṛhe sphurati cañcalā

cidālokaṃ vinā kasya rasanāgre sphurannapi /
kathaṃ kadā prakaṭatāmeti dṛṣṭaḥ kva vā rasaḥ

śrṛṇvaṅga svāṅgaśākho'pi kuntalālilato'pyalam /
cinmajjanaṃ vinā dehavṛkṣaḥ ka iva rājate

vardhate viluṭhatyatti ciccarācarakāriṇī /
cidevāstītarannāsti cinmātramidamutthitam

śrīvasiṣṭha uvāca /
ityuktavāṃstadā tryakṣaḥ sudhāṃśusvacchayā girā /
punaḥ pṛṣṭo mayā rāma sudhāṃśusvacchayā girā

yadi sarvagatā deva cidastyekā tadātmakaḥ /
tadayaṃ cāvanisphāramayāndheva na cetati

ayaṃ citvānpurā bhūtvā ciddhīnaḥ saṃprati sthitaḥ /
itīyaṃ kalpanā loke pratyakṣānubhavā katham

īśvara uvāca /
śrṛṇvetadakhilaṃ brahmanyadā pṛṣṭaṃ vadāmi te /
mahānayaṃ tvayā praśnaḥ kṛto brahmavidāṃ vara

cidasti hi śarīreha sarvabhūtamayātmikā /
calonmukhātmikaikā tu nirvikalpā parā smṛtā

saṃkalpabuddhā saivāntaḥ svayamanyeva saṃsthitā /
saṃkalpitetaravarā dauḥśīlyaṃ strī yathā gatā

sa eva hi pumānkopādyathehānya iva kṣaṇāt /
bhavatyevaṃ vikalpāṅkā citsvarūpānyatāṃ gatā

vikalpakalpitā brahmaṃścitsvarūpaparicyutā /
jāḍyaṃ kramādbhāvayantī prayāti kalanāpadam

citsvayaṃ cetyatāmeti sākāśaparamāṇutām /
śabdabījātmikāṃ paścādvātatanmātragāminī

deśakālavibhāgāntā tanmātravalitā kramāt /
jīvo bhūtvā bhavatyāśu buddhiḥ paścādahaṃ manaḥ

manastvaṃ samupāyātā saṃsāramavalambate /
caṇḍālo'smīti mananāccaṇḍālatvamiva dvijaḥ

saṃkalpitā'prabodhena jāḍyā'viśvaprabodhinī /
śabalaṃ rūpamāsādya saṃkalpādyātyanāratam

anantasaṃkalpamayī jāḍyasaṃkalpapīvarā /
cijjāḍyānmodamāyāti payaḥ pāṣāṇatāmiva

tataścittaṃ manomoho māyeti vihitābhidhā /
jāḍyaṃ nipuṇamāśritya saṃsāre jāyate mune

mohamāndyamupāyātā tṛṣṇānigaḍapīḍitā /
kāmakrodhabhayopetā bhāvābhāvātipātinī

tyaktānantanijābhogā vyavacchedavikāriṇī /
duḥkhadāvānalātaptā śokāśivakṛśāśayā

iyamasmīti bhāvena śūnyena vikalīkṛtā /
dehamātragṛhītāsthā paraṃ dainyamupāgatā

magnā mohamahāpaṅke jīrṇeva vanadantinī /
bhāvābhāvalatādolā parilolaśarīrakā

asārāpārasaṃsāravikāravyavahāriṇī /
tāpopataptahṛdayā rāgatejonurañjitā

nijayūthaparibhraṣṭā mṛgīvāvaśatāṃ gatā /
āvirbhāvoditākārā tirobhāve'stamāgatā

svasaṃkalpopayātāsu bhītā saṃbhramadṛṣṭiṣu /
palāyate vāṣvanyāsu vetāleṣviva bālikā

uṣṭrīva madhuraṃ vinduṃ vāñchate bhāvitaṃ sukham /
avāntaraparibhraṣṭā doṣāddoṣaṃ patatyadhaḥ

paraṃ vaiṣamyamāyāti saṃkaṭātsaṃkaṭaṃ gatā /
duḥkhādduḥkhaṃ nipatitā vipado vipadi sthitā

nānānarthagaṇopetā ceṣṭāparavaśāśayā /
kaṣṭātkaṣṭamanuprāptā paritāpānutāpinī

kramādābaddhavaidagdhyādvaidagdhyāṅgamupāgatā /
vicitrabandhanirmāṇaparākramapadaṃ gatā

sarvataḥ śaṅkate bhītā prāṇātyayamupāgatā /
kṣīṇatoyeva śapharī vivartanaparāyaṇā

bālye vivaśasarvārthā yauvane cintayā''vṛtā /
vārdhake'pyatiduḥkhārtā mṛtā karmavaśīkṛtā

jāyate svarganagare nāgī pātālakoṭare /
āsurī daityavivare narastrī vasudhātale

rākṣasī rākṣasādhāre vānarī vanakoṭare /
siṃhī girīndraśikhare kinnarī kulaparvate

vidyādharī devagirau vyālī ca vanagartake /
latā tarau khagī nīḍe vīrutsānau vane mṛgī

śete nārāyaṇo'mbhodhau dhyānī brahmapure'bjajaḥ /
kāntāgato haraḥ śaile svarge suravaro hariḥ

dinaṃ karoti tīkṣṇāṃśurvarṣatyambudharo jalam /
karoti śvasanaṃ saṃvitsaparvatamahodadhim

ṛtucakraṃ pravahati sahasā kālamaṇḍalam /
dinarātritayopaiti tejastimiratāṃ kramāt

kvacidbījarasollāsātkvacitpāṣāṇamauninī /
kvacinnadī rasavatī kvacitkumudavistṛtiḥ

kvacitphalāvalīpākaiḥ kvacitkāṣṭhānalādibhiḥ /
kvacicchaityahimadvāri kvacitkhādi na kiṃcana

kvacidujjvalitākārā kvacitkaṣṭā śilā kvacit /
kvacinnīlātha haritā kvacidagniḥ kvacinmahī

sarvātmatvātsarvagatvātsarvaśaktitvayogataḥ /
sarvatvādevaṃrūpaiva khādapyacchaiva sā parā

ciccinoti yathātmānaṃ yena yatra yadā yadā /
tattathānubhavatyambu spandādvīcyāditāṃ yathā

haṃsī krauñcī bakī kākī sārasī turagī vṛkī /
bakī balākā hariṇī vānarī kinnarī śunī

vaṭīkā piṅgalī śālī makṣikā bhramarī śukī /
dhīḥ śrīrhrīḥ prītī ratiśca śaṃbarī śarvarī śaśī

etāsvanyāsu cānyāsu paribhramati yoniṣu /
vivartamānasaṃsāre jalāvarte tṛṇaṃ yathā

bibhetyatha svasaṃkalpātsvaśabdādiva gardabhī /
nānayā sadṛganyāsti mugdhā bālā calā'balā

eṣā sā kathitā tubhyaṃ jīvaśaktirmahāmune /
prākṛtācāravivaśā varākī paśudharmiṇī

karmātmetyabhidhāṃ prāptā śocyāsya paramātmanaḥ /
anantaṃ duḥkhabahulaṃ svayaṃ vibhramamāśritā

asadevānayākrāntaṃ vināśi sahajaṃ malam /
taṇḍuleneva kañcūkamananyayā'vyavasthitam

anantavibhavabhraṣṭā daurbhāgyaparitāpinī /
śocantī prāpya jīvatvaṃ bhartṛhīneva nāyikā

jaḍagateravalokaya śaktatāṃ
nijapadasmaraṇena vineha cit /
vrajati kaṣṭamadhaḥ patanāya yā
yadaraghaṭṭaghaṭīghanapīṭhavat

ityārṣe śrīvā०rāmāyaṇe vālmīkīye de०mo० nirvāṇaprakaraṇe pū० śivapūjopākhyāne cetyonmukhacidvicāro nāma triṃśaḥ sargaḥ