યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.31

એકત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સર્વાત્મનિ ચિદાભાસે તદેવાશ્વનુભૂયતે ।
સંવેદ્યતે યદેવાન્તરસત્યં વસ્ત્વવસ્તુ વા

તદેવાભ્યાસતઃ પૂર્વં બાહ્યાર્થાનુભવાત્મના ।
સ્ફુરતીવ બહિષ્ટ્વેન સ્વસ્વપ્નોઽત્ર નિદર્શનમ્

ચિદ્રૂપં સર્વમેતચ્ચ ચિદચ્છા ગગનાદપિ ।
ચિચ્ચિનોતિ ચિદેવાતો નૈતત્કિંચન કુત્રચિત્

ન નાશો નાસ્તિ નાનર્થો ન જન્મમરણે ન ખમ્ ।
ન શૂન્યતા ન નાનાસ્તિ સર્વં બ્રહ્મૈવ નૈવ ચ

નાશે જગદહંત્વાદેર્ન કિંચિદપિ નશ્યતિ ।
અસતઃ કિલ નાશોઽપિ સ્વપ્નાદેઃ કિં નુ નશ્યતિ

મિથ્યાવભાસે સંકલ્પનગરે કૈવ નષ્ટતા ।
તથા જગદહંત્વાદૌ નાશો નાસતિ વિદ્યતે

કુતો જગદુપાલમ્ભ ઇતિ ચેત્તદવસ્તુનિ ।
ન નિર્ણયઃ સંભવતિ ખપુષ્પાણાં કિમુચ્યતે

નિર્ણય એષ એવાત્ર યદશેષમભાવયન્ ।
યથાસ્થિતં યદાચારં પાષાણ ઇવ તિષ્ઠસિ

જગત્સંકલ્પમાત્રાત્મ તત્ર તેઽર્થયુતં ક્ષણાત્ ।
શામ્યત્યશેષેણેત્યેવ નિર્ણયઃ સર્ગવિભ્રમે

સર્ગેઽનર્ગલ એવાયં બ્રહ્માત્મકતયાક્ષયઃ ।
અન્યથા તુ ન સર્ગોઽયમસ્તિ નાસ્તિ ચ સન્તિ વા

યેષાં ચ વિદ્યતે સર્ગઃ સ્વપ્નપુંસામિવાસતામ્ ।
સ સર્ગઃ પુરુષાસ્તે ચ મૃગતૃષ્ણામ્બુવીચિવત્

અસતામેવ સદ્ભાવમિવ યેષામુપેયુષામ્ ।
ન વયં નિર્ણયં વિદ્મો વન્ધ્યાપુત્રગિરામિવ

પરિપૂર્ણાર્ણવપ્રખ્યા કાપ્યપૂર્વૈવ પૂર્ણતા ।
તજ્જ્ઞાનાં દ્રષ્ટૃદૃશ્યાંશદૃષ્ટૌ ન હિ પતન્તિ તે

અચલા ઇવ નિર્વાતા દીપા ઇવ સમત્વિષઃ ।
સાચારા વા નિરાચારાસ્તિષ્ઠન્તિ સ્વસ્થમેવ તે

આપૂર્ણૈકાર્ણવપ્રખ્યા કાપ્યન્તઃ પૂર્ણતોદિતા ।
અન્તઃશીતલતા જ્ઞપ્તિર્જ્ઞસ્યાપૂર્વૈવ લક્ષ્યતે

વાસનૈવેહ પુરુષઃ પ્રેક્ષિતા સા ન વિદ્યતે ।
તાં ચ ન પ્રેક્ષતે કશ્ચિત્તતઃ સંસાર આગતઃ

અનાલોકનસિદ્ધં યત્તદાલોકાન્ન વિદ્યતે ।
કૃષ્ણાદ્યનુપલમ્ભોઽત્ર દૃષ્ટાન્તઃ સ્પષ્ટચેષ્ટિતઃ

ભૂતાનિ દેહમાંસાદિ તચ્ચાસદ્વિભ્રમો જડઃ ।
બુદ્ધ્યહંકારચેતાંસિ તન્મયાન્યેવ નેતરત્

ભૂતાદિમયતાં ત્યક્ત્વા બુદ્ધ્યહંકારચેતસામ્ ।
અત્યન્તં સ્થિતિરભ્યેતિ યદિ તન્મુક્તતોદિતા

ચિચ્છ્લિષ્ટા ચેત્યનિષ્ઠત્વાત્તાદૃશ્યેવાત્ર કાસ્તિતા ।
તસ્માત્કેવ કુતઃ કુત્ર વાસના કિંસ્વરૂપિણી

યસ્ય ચૈષ ભ્રમઃ સોઽસન્પ્રેક્ષયાસન્ન લક્ષ્યતે ।
મૃગતૃષ્ણામ્બુવત્તેન સંસારઃ કસ્ય કઃ કુતઃ

તદેવં તર્હિ તસ્ય સ્યાદિતિ ચિત્તોદયો હિ યઃ ।
પુનઃ સ એવ સંસારવિભ્રમઃ સંપ્રવર્તતે

તસ્માત્સર્વમનાશ્રિત્ય વ્યોમવત્સમુપાસ્યતામ્ ।
અપુનઃસ્મરણં શ્રેય ઇહ વિસ્મરણં પરમ્

નેહ દ્રષ્ટા ન ભોક્તાસ્તિ નાઽસ્તિતા ન ચ નાસ્તિતા ।
યથાસ્થિતમિદં શાન્તમેકં સ્પન્દિ સદાબ્ધિવત્

સર્વં દૃશ્યં જગદ્બ્રહ્મ સદિત્યવગતે સ્ફુટમ્ ।
જલશોષાદિવોદેતિ બિમ્બબિમ્બિક્ષયે શિવમ્

શાન્તતાવ્યવહારો વા રાગદ્વેષવિવર્જિતઃ ।
વિશ્રાન્તસ્ય પરે તત્ત્વે દૃશ્યતે સમદર્શિનઃ

અથવા શાન્તતૈવાસ્ય નિર્વાણસ્યાવશિષ્યતે ।
નિર્વાસનઃ કિલ મુનિઃ કથં વ્યવહરત્વસૌ

યાવત્ત્વસ્ય ન નિર્વાણં પરિપોષમુપાગતમ્ ।
તાવદ્વ્યવહરત્યસ્તરાગદ્વેષભયોદયઃ

વીતરાગભયક્રોધો નિર્વાણઃ શાન્તમાનસઃ ।
શિલેવાપ્યશિલીભૂતો મુનિસ્તિષ્ઠતિ નિત્યશઃ

કોશેઽસ્તિ પદ્મબીજસ્ય યથા સર્વાબ્જિની તથા ।
અનન્યા સ્વપ્નવિભ્રાન્તિરાત્મન્યસ્તિ ન બાહ્યતા

બાહ્યતાભાવનાદ્બાહ્યમાત્મૈવાત્મત્વભાવનાત્ ।
ભવતીદં પરે તત્ત્વે ભાવનં તત્તદેવ હિ

યાન્તઃ સ્વપ્નાદિવિભ્રાન્તિઃ સૈવેયં બાહ્યતોદિતા ।
મનાગપ્યન્યતા નાત્ર દ્વિભાણ્ડપયસોરિવ

સ્થૈર્યાસ્થૈર્યે તથૈવાત્ર ભ્રાન્તિમાત્રમયે તતે ।
આધારાધેયતે તે દ્વે યથા જલતરઙ્ગતે

સ્વપ્નાદાવાત્મનોઽન્યત્વજ્ઞાનાદન્યત્વવેદનમ્ ।
અનન્યતાવબોધે તુ તદનન્યન્ન ચોદયિ

કલનારહિતં શાન્તં યદ્રૂપં પરમાત્મનઃ ।
ભવત્યસૌ તત્તદ્ભાવાદતદ્ભાવાન્ન તદ્ભવેત્

સ્વપ્નાદિજ્ઞાનસંશાન્તૌ યદ્રૂપં શુદ્ધમૈશ્વરમ્ ।
ન તદસ્તિ ન તન્નાસ્તિ ન વાગ્ગોચરમેવ તત્

આત્યન્તિકભ્રાન્તિલયે યુક્ત એવાવગચ્છતિ ।
સ્વરૂપં નોપદેશસ્ય વિષયો વિદુષો હિ તત્

શાન્તં નિરસ્તભયમાનવિષાદલોભ-
મોહાત્મદેહમનનેન્દ્રિયચિત્તજાડ્યમ્ ।
ત્યક્ત્વાહમક્ષયમપાસ્તસમસ્તભેદં
નિર્વાણમેકમજમાસિતુમેવ યુક્તમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ નિર્વાણયુક્ત્યુપદેશવર્ણનં નામૈકત્રિંશઃ સર્ગઃ