યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.30-2

ત્રિંશઃ સર્ગઃ

ઈશ્વર ઉવાચ ।
એવં સર્વમિદં વિશ્વં પરમાત્મૈવ કેવલમ્ ।
બ્રહ્મૈવ પરમાકાશમેષ દેવઃ પરઃ સ્મૃતઃ

તદેતત્પૂજનં શ્રેયસ્તસ્માત્સર્વમવાપ્યતે ।
તદેવ સર્ગભૂઃ સર્વમિદં તસ્મિન્વ્યવસ્થિતમ્

અકૃત્રિમમનાદ્યન્તમદ્વિતીયમખણ્ડિતમ્ ।
અવહિઃસાધનાસાધ્યં સુખં તસ્માદવાપ્યતે

પ્રબુદ્ધસ્ત્વં મુનિશ્રેષ્ઠ તેનેદં તવ કથ્યતે ।
નાતિદેવાર્ચને યોગ્યઃ પુષ્પધૂપચયો મહાન્

અવ્યુત્પન્નધિયો યે હિ બાલપેલવચેતસઃ ।
કૃત્રિમાર્ચામયં તેષાં દેવાર્ચનમુદાહૃતમ્

શમબોધાદ્યભાવે હિ પુષ્પાદ્યૈર્વાર્ચયન્તિ હિ ।
મિથ્યૈવ કલ્પિતૈરેવમાકારે કલ્પિતાત્મકે

સ્વસંકલ્પકૃતૈઃ કૃત્વા ક્રમૈરર્ચનમાદૃતાઃ ।
બાલાઃ સંતોષમાયાન્તિ પુષ્પધૂપલવાર્ચનૈઃ

સ્વસંકલ્પકૃતૈરર્થૈઃ કૃત્વા દેવાર્ચનં મુધા ।
યતઃ કુતશ્ચિન્મિથ્યાત્મ ફલમાત્રં નયન્તિ તે

પુષ્પધૂપાર્ચનં બ્રહ્મન્કલ્પિતં બાલબુદ્ધિષુ ।
યત્સ્યાદ્ભવાદૃશાં યોગ્યમર્ચનં તદ્વદામ્યહમ્

અસ્મદાદિસ્ત્વસૌ કશ્ચિદ્દેવો મતિમતાં વર ।
દેવસ્ત્રિભુવનાધારઃ પરમાત્મૈવ નેતરત્

શિવઃ સર્વપદાતીતઃ સર્વસંકલ્પનાતિગઃ ।
સર્વસંકલ્પવલિતો ન સર્વો ન ચ સર્વકઃ

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નઃ સર્વારમ્ભપ્રકાશકૃત્ ।
ચિન્માત્રમૂર્તિરમલો દેવ ઇત્યુચ્યતે મુને

સંવિત્સર્વકલાતીતા સર્વભાવાન્તરસ્થિતા ।
સર્વસત્તાપ્રદા દેવી સર્વસત્તાપહારિણી

બ્રહ્મ બ્રહ્મન્સદસતોર્મધ્યં તદ્દેવ ઉચ્યતે ।
પરમાત્મપરાભિખ્યં તત્સદોમિત્યુદાહૃતમ્

મહાસત્તાસ્વભાવેન સર્વત્ર સમતાં ગતમ્ ।
મહાચિદિતિ સંપ્રોક્તં પરમાર્થ ઇતિ શ્રુતમ્

સ્થિતં સર્વત્ર સર્વં તુ લતાસ્વન્તર્યથા રસઃ ।
સત્તાસામાન્યરૂપેણ મહાસત્તાત્મનાપિ ચ

યચ્ચિત્તત્ત્વમરુન્ધત્યા યચ્ચિત્તત્ત્વં તવાનઘ ।
યચ્ચિત્તત્ત્વં ચ પાર્વત્યા યચ્ચિત્તત્ત્વં ગણેષુ ચ

ચિત્તત્ત્વં યન્મમેદં ચ ચિત્તત્ત્વં યજ્જગત્રયે ।
તદ્દેવ ઇતિ તત્ત્વજ્ઞા વિદુરુત્તમબુદ્ધયઃ

પાદપાણ્યાદિમાનન્યો યો વા દેવઃ પ્રકલ્પ્યતે ।
સંવિન્માત્રાદૃતે બ્રહ્મન્કિંસારઃ કિલ કથ્યતામ્

ચિન્માત્રમેવ સંસારસારઃ સકલસારતામ્ ।
ગતઃ સ દેવઃ સર્વોઽહં તસ્માત્સર્વમવાપ્યતે

ન સ દૂરે સ્થિતો બ્રહ્મન્ન દુષ્પ્રાપઃ સ કસ્યચિત્ ।
સંસ્થિતઃ સ સદા દેહે સર્વત્રૈવ ચ ખે તથા

સ કરોતિ સ ચાશ્નાતિ સ બિભર્તિ પ્રયાતિ ચ ।
સનિઃશ્વસિતિ સંવેત્તાસોઽઙ્ગાન્યઙ્ગાનિ વેત્તિ ચ

સોઽસ્યાં વિચિત્રચેષ્ટાયાં પ્રકાશિન્યાં ચ તદ્વશાત્ ।
તત્સ્વરૂપનિબદ્ધાયાં પુર્યામાસ્તે મુનીશ્વર

શરીરાવસથાયાં ચ ચલાયાં તત્પ્રસાદતઃ ।
સોઽસ્યાં ગહનકોશાયાં હ્રદ્ગુહાયાં ગુહેશ્વરઃ

મનઃષષ્ઠેન્દ્રિયાચારસત્તાતીતામલાત્મનઃ ।
તસ્ય સંવ્યવહારાર્થં સંજ્ઞા ચિદિતિ કલ્પિતા

સ એષ ચિન્મયઃ સૂક્ષ્મઃ સર્વવ્યાપી નિરઞ્જનઃ ।
ઇમં ભાસ્વરમાભાસં કરોતિ ન કરોતિ ચ

સા ચિદત્યન્તવિમલા જગદર્થં જગત્ક્રિયામ્ ।
ઇમાં રઞ્જયતિ પ્રાજ્ઞ રસેનેવ મધુર્લતામ્

ચારવો યે ચમત્કારાશ્ચિતશ્ચિતિ યથાસ્થિતમ્ ।
ચમત્કુર્વન્તિ કિલ તે તેન કેચિન્નભોભિધાઃ

કેચિજ્જીવાભિધાનાશ્ચ કેચિચ્ચિત્તાભિધાનકાઃ ।
કેચિત્કલાભિધાનાશ્ચ કેચિદ્દેશાભિધાનકાઃ

કેચિત્ક્રિયાભિધાનાશ્ચ કેચિદ્રવ્યાભિધાનકાઃ ।
કેચિદ્ભાવવિકારાદિજાત્યૌચિત્યાભિધાનકાઃ

પ્રકાશાભિધાનાઃ કેચિત્કેચિચ્છૈલતમોભિધાઃ ।
અર્કેન્દ્રાદ્યભિધાઃ કેચિત્કેચિદ્યક્ષાભિધાનકાઃ

નિરિચ્છસ્વસ્વભાવેન વસન્તેન યથાઙ્કુરઃ ।
તન્યતે તદ્વદેવેયં જગલ્લક્ષ્મીશ્ચિદાત્મના

ચિદેવાસુ સમગ્રાસુ સર્વદૈવૈકિકૈવ હિ ।
ત્રૈલોક્યામ્ભોધિસંસ્થાસુ શરીરજલજાલિકા

શરીરપઙ્કજભ્રાન્તમનોભ્રમરસંભૃતામ્ ।
આસ્વાદયતિ સંકલ્પમધુસત્તાં ચિદીશ્વરી

સસુરાસુરગન્ધર્વં સશૈલાર્ણવકં જગત્ ।
ચિતિ સ્થિતં પ્રવહતિ જલાવર્તે જલં યથા

બન્ધચિત્તમયાચારચારુચઞ્ચુરચક્રિકમ્ ।
સંસારચક્રં ચિચ્ચક્રે ભ્રામ્યતિ ભ્રમભાજનમ્

ચિચ્ચતુર્ભુજરૂપેણ જઘાનાસુરમણ્ડલમ્ ।
કાલો જલદખણ્ડેન સાયુધેન યથાઽઽતપમ્

ચિત્ર્ત્રિનેત્રતયા બ્રહ્મન્વૃષશીતાંશુચિહ્નયા ।
ગૌરીકમલિનીવક્રપદ્મષટ્પદતાં ગતા

વિષ્ણોઃ પદ્માલિતામેત્ય ચિદ્ધ્યાનાધીનમાનસા ।
ત્રયી નલિન્યાઃ સરસીં ધત્તે પૈતામહીં સ્થિતિમ્

ચિતો બ્રહ્મન્વિચિત્રાણિ શરીરાણીહ ભૂરિશઃ ।
પત્રાણીવ તરોર્હેમ્નિ કેયૂરાદિક્રિયેવ ચ

ચિત્સમસ્તસુરાનીકપરિવન્દિતપાદયા ।
ત્રૈલોક્યચૂડામણિતાં ધત્તે વાસવલીલયા

ચિત્સુભાસ્વરતામેત્ય ત્રૈલોક્યોદરડમ્બરે ।
પતત્યુદેતિ સંયાતિ સ્વાત્મન્યેવાબ્ધિવારિવત્

ચિચ્ચન્દ્રિકા ચતુર્દિક્ષુ અવભાસં વિતન્વતી ।
વિકાસયતિ નિઃશેષભૂતસત્તાકુમુદ્વતીમ્

ચિદ્દર્પણમહાલક્ષ્મીસ્ત્રિજગત્પ્રતિબિમ્બિતમ્ ।
ગૃહ્ણાત્યનુગ્રહેણાન્તઃ સ્વગર્ભમિવ ગર્ભિણી

ચિચ્ચતુર્દશભૂતાનાં મણ્ડલાનિ મહાન્તિ ચ ।
ભૂતીકરોતિ વારિશ્રીઃ સમુદ્રસ્વમિવામ્બુધિઃ

વિચિત્રાલોકકુસુમા ઘનસંકલ્પપલ્લવા ।
વ્યોમકેદારિકારૂઢા સત્તૌઘફલશાલિની

જીવજાલરજઃપુઞ્જવાસનારસરઞ્જિતા ।
સંવેદનત્વગ્વલિતા ચિત્તેહાકલિકાકુલા

અતીતાસંખ્યત્રિજગત્કેસરોજ્જ્વલરૂપિણી ।
અનારતસ્પન્દમહાવિલાસોલ્લાસહાસિની

સર્વર્તુપર્વપરુષા જડશૈલાદિગુલ્મકા ।
વિગ્રહગ્રન્થિવલિતા મૂલાગ્રપરિવર્તિતા

ચિલ્લતેયં વિકસિતા પેલવં સદસદ્વપુઃ ।
વિચિત્રં દૃશ્યકુસુમં પરામર્શાસહં બહુ

અનયેહ હિ સર્વત્ર ચ્છાયાચ્છમિવ જન્યતે ।
મન્યતે તન્યતે વસ્તુ ગીયતે ક્રિયતેઽપિ ચ

મહાચિતાનયા નિત્યં ભાસન્તે ભાસ્કરાદયઃ ।
દેહાઃ સ્વદન્તે ચ મિથસ્તત્સચ્ચિજ્જડવિભ્રમૈઃ

ચિતા ચાવર્તવર્તિન્યા સિદ્ધાન્યેવ પ્રનૃત્યતિ ।
જગજ્જાલરજોલેખા તત્સત્તા દૃશ્યદેહિની

ચિત્સર્વં જગદારમ્ભમિમં પ્રકટયત્યલમ્ ।
ત્રૈલોક્યદીપકશિખાદીપો વર્ણાશ્રયં યથા

ચિચ્ચન્દ્રબિમ્બે વિમલે શશવત્પ્રાપ્ય સંગમમ્ ।
સર્વત્ર લક્ષ્યતામેતિ પદાર્થશ્રીર્જગદ્ગતા

ચિદ્રસાયનસેકેન પદાર્થપટલાવલી ।
રૂપમેતિ ફલં ચૈવ પ્રાવૃટ્સિક્તેવ સલ્લતા

ચિચ્છાયયૈવ સર્વસ્ય જાડ્યં સમ્યગુદેતિ ચ ।
સર્વસ્યાસ્ય શરીરસ્ય ગૃહસ્યેવ તમસ્ત્વિહ

ચિચ્ચમત્કૃતયો દેહે ન ભવેયુરિમા યદિ ।
ત્રૈલોક્યદેહાસ્ત્યક્ત્વૈતે ન સ્પૃશેયુઃ કિલાકૃતિમ્

ચિદાકાશપ્રકાશેઽસ્મિન્સંકલ્પશિશુધારિણી ।
ક્રિયાકુલવધૂર્દેહગૃહે સ્ફુરતિ ચઞ્ચલા

ચિદાલોકં વિના કસ્ય રસનાગ્રે સ્ફુરન્નપિ ।
કથં કદા પ્રકટતામેતિ દૃષ્ટઃ ક્વ વા રસઃ

શ્રૃણ્વઙ્ગ સ્વાઙ્ગશાખોઽપિ કુન્તલાલિલતોઽપ્યલમ્ ।
ચિન્મજ્જનં વિના દેહવૃક્ષઃ ક ઇવ રાજતે

વર્ધતે વિલુઠત્યત્તિ ચિચ્ચરાચરકારિણી ।
ચિદેવાસ્તીતરન્નાસ્તિ ચિન્માત્રમિદમુત્થિતમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્તવાંસ્તદા ત્ર્યક્ષઃ સુધાંશુસ્વચ્છયા ગિરા ।
પુનઃ પૃષ્ટો મયા રામ સુધાંશુસ્વચ્છયા ગિરા

યદિ સર્વગતા દેવ ચિદસ્ત્યેકા તદાત્મકઃ ।
તદયં ચાવનિસ્ફારમયાન્ધેવ ન ચેતતિ

અયં ચિત્વાન્પુરા ભૂત્વા ચિદ્ધીનઃ સંપ્રતિ સ્થિતઃ ।
ઇતીયં કલ્પના લોકે પ્રત્યક્ષાનુભવા કથમ્

ઈશ્વર ઉવાચ ।
શ્રૃણ્વેતદખિલં બ્રહ્મન્યદા પૃષ્ટં વદામિ તે ।
મહાનયં ત્વયા પ્રશ્નઃ કૃતો બ્રહ્મવિદાં વર

ચિદસ્તિ હિ શરીરેહ સર્વભૂતમયાત્મિકા ।
ચલોન્મુખાત્મિકૈકા તુ નિર્વિકલ્પા પરા સ્મૃતા

સંકલ્પબુદ્ધા સૈવાન્તઃ સ્વયમન્યેવ સંસ્થિતા ।
સંકલ્પિતેતરવરા દૌઃશીલ્યં સ્ત્રી યથા ગતા

સ એવ હિ પુમાન્કોપાદ્યથેહાન્ય ઇવ ક્ષણાત્ ।
ભવત્યેવં વિકલ્પાઙ્કા ચિત્સ્વરૂપાન્યતાં ગતા

વિકલ્પકલ્પિતા બ્રહ્મંશ્ચિત્સ્વરૂપપરિચ્યુતા ।
જાડ્યં ક્રમાદ્ભાવયન્તી પ્રયાતિ કલનાપદમ્

ચિત્સ્વયં ચેત્યતામેતિ સાકાશપરમાણુતામ્ ।
શબ્દબીજાત્મિકાં પશ્ચાદ્વાતતન્માત્રગામિની

દેશકાલવિભાગાન્તા તન્માત્રવલિતા ક્રમાત્ ।
જીવો ભૂત્વા ભવત્યાશુ બુદ્ધિઃ પશ્ચાદહં મનઃ

મનસ્ત્વં સમુપાયાતા સંસારમવલમ્બતે ।
ચણ્ડાલોઽસ્મીતિ મનનાચ્ચણ્ડાલત્વમિવ દ્વિજઃ

સંકલ્પિતાઽપ્રબોધેન જાડ્યાઽવિશ્વપ્રબોધિની ।
શબલં રૂપમાસાદ્ય સંકલ્પાદ્યાત્યનારતમ્

અનન્તસંકલ્પમયી જાડ્યસંકલ્પપીવરા ।
ચિજ્જાડ્યાન્મોદમાયાતિ પયઃ પાષાણતામિવ

તતશ્ચિત્તં મનોમોહો માયેતિ વિહિતાભિધા ।
જાડ્યં નિપુણમાશ્રિત્ય સંસારે જાયતે મુને

મોહમાન્દ્યમુપાયાતા તૃષ્ણાનિગડપીડિતા ।
કામક્રોધભયોપેતા ભાવાભાવાતિપાતિની

ત્યક્તાનન્તનિજાભોગા વ્યવચ્છેદવિકારિણી ।
દુઃખદાવાનલાતપ્તા શોકાશિવકૃશાશયા

ઇયમસ્મીતિ ભાવેન શૂન્યેન વિકલીકૃતા ।
દેહમાત્રગૃહીતાસ્થા પરં દૈન્યમુપાગતા

મગ્ના મોહમહાપઙ્કે જીર્ણેવ વનદન્તિની ।
ભાવાભાવલતાદોલા પરિલોલશરીરકા

અસારાપારસંસારવિકારવ્યવહારિણી ।
તાપોપતપ્તહૃદયા રાગતેજોનુરઞ્જિતા

નિજયૂથપરિભ્રષ્ટા મૃગીવાવશતાં ગતા ।
આવિર્ભાવોદિતાકારા તિરોભાવેઽસ્તમાગતા

સ્વસંકલ્પોપયાતાસુ ભીતા સંભ્રમદૃષ્ટિષુ ।
પલાયતે વાષ્વન્યાસુ વેતાલેષ્વિવ બાલિકા

ઉષ્ટ્રીવ મધુરં વિન્દું વાઞ્છતે ભાવિતં સુખમ્ ।
અવાન્તરપરિભ્રષ્ટા દોષાદ્દોષં પતત્યધઃ

પરં વૈષમ્યમાયાતિ સંકટાત્સંકટં ગતા ।
દુઃખાદ્દુઃખં નિપતિતા વિપદો વિપદિ સ્થિતા

નાનાનર્થગણોપેતા ચેષ્ટાપરવશાશયા ।
કષ્ટાત્કષ્ટમનુપ્રાપ્તા પરિતાપાનુતાપિની

ક્રમાદાબદ્ધવૈદગ્ધ્યાદ્વૈદગ્ધ્યાઙ્ગમુપાગતા ।
વિચિત્રબન્ધનિર્માણપરાક્રમપદં ગતા

સર્વતઃ શઙ્કતે ભીતા પ્રાણાત્યયમુપાગતા ।
ક્ષીણતોયેવ શફરી વિવર્તનપરાયણા

બાલ્યે વિવશસર્વાર્થા યૌવને ચિન્તયાઽઽવૃતા ।
વાર્ધકેઽપ્યતિદુઃખાર્તા મૃતા કર્મવશીકૃતા

જાયતે સ્વર્ગનગરે નાગી પાતાલકોટરે ।
આસુરી દૈત્યવિવરે નરસ્ત્રી વસુધાતલે

રાક્ષસી રાક્ષસાધારે વાનરી વનકોટરે ।
સિંહી ગિરીન્દ્રશિખરે કિન્નરી કુલપર્વતે

વિદ્યાધરી દેવગિરૌ વ્યાલી ચ વનગર્તકે ।
લતા તરૌ ખગી નીડે વીરુત્સાનૌ વને મૃગી

શેતે નારાયણોઽમ્ભોધૌ ધ્યાની બ્રહ્મપુરેઽબ્જજઃ ।
કાન્તાગતો હરઃ શૈલે સ્વર્ગે સુરવરો હરિઃ

દિનં કરોતિ તીક્ષ્ણાંશુર્વર્ષત્યમ્બુધરો જલમ્ ।
કરોતિ શ્વસનં સંવિત્સપર્વતમહોદધિમ્

ઋતુચક્રં પ્રવહતિ સહસા કાલમણ્ડલમ્ ।
દિનરાત્રિતયોપૈતિ તેજસ્તિમિરતાં ક્રમાત્

ક્વચિદ્બીજરસોલ્લાસાત્ક્વચિત્પાષાણમૌનિની ।
ક્વચિન્નદી રસવતી ક્વચિત્કુમુદવિસ્તૃતિઃ

ક્વચિત્ફલાવલીપાકૈઃ ક્વચિત્કાષ્ઠાનલાદિભિઃ ।
ક્વચિચ્છૈત્યહિમદ્વારિ ક્વચિત્ખાદિ ન કિંચન

ક્વચિદુજ્જ્વલિતાકારા ક્વચિત્કષ્ટા શિલા ક્વચિત્ ।
ક્વચિન્નીલાથ હરિતા ક્વચિદગ્નિઃ ક્વચિન્મહી

સર્વાત્મત્વાત્સર્વગત્વાત્સર્વશક્તિત્વયોગતઃ ।
સર્વત્વાદેવંરૂપૈવ ખાદપ્યચ્છૈવ સા પરા

ચિચ્ચિનોતિ યથાત્માનં યેન યત્ર યદા યદા ।
તત્તથાનુભવત્યમ્બુ સ્પન્દાદ્વીચ્યાદિતાં યથા

હંસી ક્રૌઞ્ચી બકી કાકી સારસી તુરગી વૃકી ।
બકી બલાકા હરિણી વાનરી કિન્નરી શુની

વટીકા પિઙ્ગલી શાલી મક્ષિકા ભ્રમરી શુકી ।
ધીઃ શ્રીર્હ્રીઃ પ્રીતી રતિશ્ચ શંબરી શર્વરી શશી

એતાસ્વન્યાસુ ચાન્યાસુ પરિભ્રમતિ યોનિષુ ।
વિવર્તમાનસંસારે જલાવર્તે તૃણં યથા

બિભેત્યથ સ્વસંકલ્પાત્સ્વશબ્દાદિવ ગર્દભી ।
નાનયા સદૃગન્યાસ્તિ મુગ્ધા બાલા ચલાઽબલા

એષા સા કથિતા તુભ્યં જીવશક્તિર્મહામુને ।
પ્રાકૃતાચારવિવશા વરાકી પશુધર્મિણી

કર્માત્મેત્યભિધાં પ્રાપ્તા શોચ્યાસ્ય પરમાત્મનઃ ।
અનન્તં દુઃખબહુલં સ્વયં વિભ્રમમાશ્રિતા

અસદેવાનયાક્રાન્તં વિનાશિ સહજં મલમ્ ।
તણ્ડુલેનેવ કઞ્ચૂકમનન્યયાઽવ્યવસ્થિતમ્

અનન્તવિભવભ્રષ્ટા દૌર્ભાગ્યપરિતાપિની ।
શોચન્તી પ્રાપ્ય જીવત્વં ભર્તૃહીનેવ નાયિકા

જડગતેરવલોકય શક્તતાં
નિજપદસ્મરણેન વિનેહ ચિત્ ।
વ્રજતિ કષ્ટમધઃ પતનાય યા
યદરઘટ્ટઘટીઘનપીઠવત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦રામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ શિવપૂજોપાખ્યાને ચેત્યોન્મુખચિદ્વિચારો નામ ત્રિંશઃ સર્ગઃ